Khu dự trữ sinh quyển thế giới Núi Chúa (Ninh Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hòa)

Vị trí và danh hiệu

Khu dự trữ sinh quyển thế giới Núi Chúa nằm ở vùng ven biển Nam Trung Bộ, thuộc tỉnh Ninh Thuận trước đây (nay là Khánh Hòa sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025). Trang Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB) của UNESCO ghi năm đề cử 2021, tổng diện tích 106.646 ha gồm 99.294 ha đất liền và 7.352 ha biển, dân số 447.162 người (không nêu năm tham chiếu)^[1]. Hội đồng Điều phối Quốc tế MAB họp lần thứ 33 từ 13 đến 17/9/2021 ở Abuja (Nigeria); theo Vietnam+, quyết định được công bố tối 15/9/2021 giờ Việt Nam, cùng ngày với khu dự trữ sinh quyển Kon Hà Nừng của Gia Lai^[2]. Ngày 14/4/2022, UBND tỉnh Ninh Thuận tổ chức lễ đón bằng công nhận, cùng dịp nhận bằng xếp hạng di tích quốc gia danh lam thắng cảnh vịnh Vĩnh Hy (Quyết định 44/QĐ-BVHTTDL ngày 7/1/2020)^[4].

Cảnh quan rừng, biển và bán sa mạc

UNESCO mô tả vùng ven biển bán khô hạn, được cho là khô nhất Việt Nam, có rừng nhiệt đới khô dọc một phần dãy Nam Trường Sơn, những khu bán sa mạc, rạn san hô đa dạng, thảm cỏ biển gắn với rạn và các bãi rùa biển đẻ trứng; khu vực thuộc vùng sinh thái Trường Sơn (Annamite)^[1]. Vietnam+ (2021) nêu khí hậu khô nóng, nhiệt độ cao nhất khoảng 42°C, gọi là “rừng khô Phan Rang”, và cho rằng đây là nơi hiếm hoi trên đất liền có rùa biển lên đẻ hằng năm^[2]. Báo Sài Gòn Giải Phóng (2022) dẫn cách giới thiệu của địa phương: rừng khô hạn là “mẫu chuẩn duy nhất” của hệ sinh thái này ở Việt Nam và Đông Nam Á, kèm 40 km đường bờ biển và rạn san hô ven bờ lớn nhất cả nước với hơn 350 loài san hô^[3]. Trang UNESCO ghi hơn 300 loài san hô tạo rạn^[1].

Loài tiêu biểu và số liệu chưa thống nhất

UNESCO nêu voọc chà vá chân đen (Pygathrix nigripes), cheo cheo lưng bạc (Tragulus versicolor), loài thạch sùng Cyrtodactylus caovansungi (trang UNESCO ghi “Cao Van Sung lizard”) cùng các loài thực vật đặc hữu Isotrema nuichuaense, Calamus nuichuensis và Aspidistra ventricosa^[1]. Số loài ở các nguồn báo chí khác nhau. Về thực vật, Vietnam+ (2021) ghi hơn 1.500 loài, trong đó 10 loài đặc hữu và 54 loài quý hiếm; Báo Sài Gòn Giải Phóng (2022) ghi 1.511 loài, 54 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam và Danh lục đỏ IUCN. Về động vật, Vietnam+ (2021) ghi 756 loài động vật rừng, Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi 765 loài với 46 loài quý hiếm, Vietnam+ (2026) ghi 766 loài với hơn 50 loài trong danh mục đỏ^[2][3][5]. Không nguồn nào cho biết các con số lấy từ kiểm kê nào, nên bài giữ nguyên theo từng nguồn.

Phân vùng

Theo Vietnam+ (2026), tổng diện tích hơn 106.646 ha; vùng lõi hơn 15.750 ha, vùng đệm hơn 48.760 ha, vùng chuyển tiếp hơn 42.000 ha, và ban quản lý đang điều chỉnh phân vùng để thống nhất cách quản lý theo mô hình UNESCO^[5]. Cộng ba vùng được khoảng 106.510 ha, lệch khoảng 136 ha so với tổng; trang UNESCO không tách diện tích từng vùng^[1]. Vietnam+ (2021) lại nêu 29.856 ha là tổng diện tích tự nhiên của Vườn quốc gia Núi Chúa mà không giải thích quan hệ với vùng lõi^[2].

Con người và sinh kế

UNESCO liệt kê các cộng đồng Kinh, Chăm, Raglay, Hoa, Tày, Nùng và Mường; sinh kế chính là nông nghiệp, đánh bắt và du lịch. Trang này nhắc đình, chùa, hệ thống tháp Chăm còn khá nguyên vẹn và các lễ hội, một mô hình du lịch cộng đồng ở thôn Cau Gay (tên ghi theo trang UNESCO) hỗ trợ hộ Raglay bằng thủ công, múa và hướng dẫn tham quan, cùng kế hoạch du lịch buồm, du thuyền ở vịnh Vĩnh Hy. Hệ sinh thái cũng điều tiết dòng chảy, giảm xói mòn và lũ, phục vụ thủy điện và thủy lợi^[1]. Vietnam+ (2026) cho biết cư dân vùng đệm gồm người Raglay, Chăm và Hoa làm muối, trồng rau màu, chăn nuôi và làm nhạc cụ; sáu tháng đầu năm 2026 khu thu hút hơn 105.000 lượt khách, và chương trình giáo dục môi trường “Ngày thứ 6 Xanh” diễn ra hằng tuần^[5].

Quản lý và thách thức

Ban quản lý, theo Vietnam+ (2026), nêu tình trạng thiếu nguồn lực đầu tư và hỗ trợ kỹ thuật, việc triển khai quy chế và kế hoạch quản lý còn khó khăn, và đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng MAB Việt Nam hỗ trợ. Các việc đang làm gồm chương trình nhân nuôi bảo tồn cheo cheo lưng bạc, dự thảo kế hoạch bảo tồn cây cà thá, góp ý mô hình “Bức tường xanh” chống sa mạc hóa, khảo sát cỏ biển, đánh giá kế hoạch bảo tồn rùa biển, hoàn thiện vườn thực vật, vườn ươm và khu cứu hộ sinh vật biển^[5]. Báo Nhân Dân (2022) ghi định hướng của tỉnh: đầu tư nghiên cứu và bảo tồn, phát triển du lịch sinh thái và du lịch nghiên cứu khoa học, giao khoán bảo vệ rừng cho cộng đồng, hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề và chuyển đổi cây trồng^[4].