Nghệ thuật tạo hoa văn cạp váy của người Mường (Phú Thọ)

Bộ trang phục của phụ nữ Mường

Theo Báo Văn hóa, cộng đồng Mường ở các huyện Tân Lạc, Lạc Sơn, Yên Thủy (tỉnh Hòa Bình cũ, nay thuộc Phú Thọ) gắn với sản xuất nông nghiệp tự cung tự cấp, trong đó nghề dệt giữ vị trí hàng đầu trong các nghề thủ công. Bộ trang phục truyền thống của phụ nữ gồm áo pắn, yếm, váy, tênh và khăn đội đầu; phần cạp váy là điểm nhấn, còn kỹ thuật tạo hoa văn cạp váy quyết định giá trị của cả bộ^[1][2]. Mai Thị Hồng Hải nhận xét sắc thái Mường khác nhau giữa các địa phương, chẳng hạn giữa Hòa Bình và Thanh Hóa, và dễ nhận ra nhất ở bộ trang phục nữ^[4].

Ba phần của cạp váy

Báo Lào Cai mô tả một cạp váy gồm ba phần từ trên xuống là rang trên, rang dưới và cao. Rang trên có các hoa văn hình học thể hiện những dạng khác nhau của mặt trời theo bố cục ngang, phủ kín bằng các ô chéo xếp chồng, ô to lồng ô nhỏ đồng tâm. Rang dưới là phần quan trọng nhất, với họa tiết mô phỏng động vật, thực vật đan xen hoa văn hình học, thường phải dùng khung cửi đặc biệt với hàng chục que co. Phần cao có những đường kẻ sọc vàng, xanh, đỏ xen kẽ và điểm xuyết ít hoa văn^[2].

Nhà nghiên cứu Từ Chi, được bài báo dẫn lại, nhận xét người Mường không khắc gỗ, đá hay đúc tượng mà dệt quan niệm thẩm mỹ của mình lên cạp váy, nên cạp váy có thể xem như tượng, như tranh^[2]. Tên "Hoa văn cạp váy Mường" (Trần Từ, 1978) cũng được Mai Thị Hồng Hải nêu trong số các công trình nghiên cứu mẫu mực về người Mường; theo bài này, Trần Từ là một trong những bút danh của Nguyễn Từ Chi^[4].

Kỹ thuật dệt và nhuộm

Theo Báo Văn hóa và Báo Lào Cai, quy trình tạo cạp váy gồm bốn bước: mắc vải, cuốn vải vào trục, nhặt hoa văn và dệt hoa văn. Nhặt hoa văn là công đoạn phức tạp nhất, đòi hỏi độ chính xác và khả năng hình dung không gian; mỗi mô típ cần một hệ thống que co riêng để cố định sợi, người dệt lần lượt dệt theo thứ tự nhặt đã "ghi nhớ" bằng mắt và tay. Tùy độ cầu kỳ, một cạp váy có thể cần 40-50 co hoa văn^[1][2].

Màu chủ đạo thường là trắng và đen, ngoài ra có xanh, đỏ, vàng, nâu, chàm. Màu đỏ nhuộm từ cây phang chặt nhỏ, đun kỹ, ngâm sợi và thêm chút cánh kiến cho đậm, khó phai; màu vàng lấy từ cây co hem, cây pui, quả cây vang hoặc nghệ^[1][2]. Hoàng Thanh Mai, viết về người Mường ở Thanh Hóa, cho biết phụ nữ tự làm mọi khâu từ trồng bông, trồng dâu nuôi tằm, xe sợi đến dệt và tìm nguyên liệu nhuộm; con gái khi lấy chồng phải tự tay dệt 6-12 món gồm chăn, quần áo, khăn, gối để tặng nhà chồng^[3]. Theo Báo Văn hóa, bé gái 5-6 tuổi đã học kéo sợi, dệt vải, đến 9-10 tuổi học tạo hình hoa văn cạp váy^[1].

Hoa văn và ý nghĩa

Theo quan niệm của người Mường được các bài báo ghi lại, hoa văn rồng, phượng tượng trưng cho sức mạnh, sự quyền quý và thường chỉ người nhà lang mới dùng; rồng còn gợi đến nước, yếu tố gắn với đời sống nông nghiệp. Con chim biểu tượng cho sự quan tâm và tôn kính, hươu cho tình bạn và lòng nhân ái, hoa sim cho sự thủy chung, hoa bưởi cho sự trong trắng của người con gái^[1]. Báo Lào Cai thêm hoa bông tlăng tượng trưng cho tình nghĩa vợ chồng^[2].

Ông Bùi Văn Nam, cán bộ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, được Báo Lào Cai dẫn lời cho rằng nhiều hoa văn trên cạp váy Mường cũng là mô típ phổ biến trên trống đồng Đông Sơn, nên có giá trị cả về nghệ thuật lẫn lịch sử^[2]. Đây là nhận định của một người am hiểu văn hóa Mường, các nguồn đã dẫn không kèm so sánh cụ thể giữa từng họa tiết.

Ghi danh và nguy cơ mai một

Theo Báo Văn hóa và Báo Lào Cai, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa "Nghệ thuật tạo hoa văn cạp váy của người Mường" ở Tân Lạc, Lạc Sơn, Yên Thủy vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; hai bài đăng năm 2025 và không nêu số quyết định^[1][2]. Báo Lào Cai cho biết số người biết dệt cạp váy ít, chủ yếu là người cao tuổi, trang phục truyền thống dần bị thay bằng vải công nghiệp và nhuộm hóa học. Các giải pháp được nêu gồm đề án, hỗ trợ nghệ nhân, mở lớp truyền dạy và trình diễn trang phục gắn với lễ hội, du lịch cộng đồng; hợp tác xã Thành Công ở phường Thống Nhất mở xưởng dệt với 10 khung, 10 thợ lành nghề và khoảng 550 m vải mỗi tháng^[2].

Tình trạng tương tự được ghi nhận ở Thanh Hóa: Hoàng Thanh Mai viết sợi bông và màu nhuộm tự nhiên phần lớn đã thay bằng sợi và thuốc nhuộm công nghiệp, số người biết dệt không nhiều và chủ yếu ở tuổi trung niên, cao tuổi^[3].