Dân tộc Dao

Tên gọi và nguồn gốc

Người Dao tự gọi là Kìm Miền hoặc Kìm Mùn, nghĩa là "người rừng"^[1]. Cộng đồng gồm nhiều nhóm địa phương, mỗi nhóm có các nhánh nhỏ: Dao Đỏ, Dao Quần chẹt, Dao Lô Gang, Dao Tiền, Dao Quần trắng, Dao Thanh Y và Dao Làn Tẻn^[1][2]. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, người Dao có gốc từ Trung Quốc và di cư vào Việt Nam trong một quá trình dài, từ khoảng thế kỷ XII - XIII đến nửa đầu thế kỷ XX^[1][2]. Họ tự nhận là con cháu Bản Hồ (Bàn Vương), nhân vật huyền thoại thiêng liêng, phổ biến trong cả cộng đồng^[1]. Theo cuộc điều tra ngày 01/4/2019, người Dao có 891.151 người^[1].

Địa bàn cư trú

Người Dao thường sống ở vùng lưng chừng núi, gần như khắp các tỉnh miền núi phía Bắc; nhóm Dao Quần trắng hay ở thung lũng, còn Dao Đỏ ở núi cao^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ghi nhận người Dao ở các địa phương như Lào Cai, Tuyên Quang, Lạng Sơn và vùng Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang)^[2]. Nhóm Dao Thanh Y sống ở Quảng Ninh, nơi có xã Quảng Đức (vùng Hải Hà) với hơn 95% dân số là người Dao Thanh Y^[5]; người Dao Quần chẹt có mặt ở các làng bản vùng Thanh Sơn, Tân Sơn, Yên Lập thuộc Phú Thọ^[4]. Quy mô làng giữa các nguồn không thống nhất: Bộ ghi mỗi xóm chỉ năm bảy nóc nhà^[1], Bảo tàng ghi khoảng 20 - 30 nóc^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Dao thuộc ngữ hệ Hmông - Dao. Hầu hết các xóm có người biết chữ Hán và chữ Nôm Dao, dùng để đọc sách cúng, sách truyện và thơ; giấy bản do Dao Đỏ và Dao Tiền tự làm được dùng để chép sách cúng, sách hát và viết sớ^[1].

Kinh tế truyền thống

Hình thức canh tác khác nhau theo từng nhóm: Dao Quần trắng, Dao áo dài (Làn Tẻn) và Dao Thanh Y chủ yếu làm ruộng nước; Dao Đỏ làm thổ canh hốc đá; nhiều nhóm khác làm nương du canh hoặc định canh^[1][2]. Cây lương thực chính là lúa và ngô; họ nuôi trâu, bò, lợn, gà, vùng cao còn nuôi ngựa, dê^[1]. Nghề trồng bông, dệt vải và nhuộm chàm phổ biến; hầu hết các xóm có lò rèn sửa nông cụ; nghề thợ bạc là nghề gia truyền, làm vòng cổ, vòng tay, vòng tai, nhẫn và hộp đựng trầu^[1]. Người Dao thường ăn hai bữa chính vào trưa và tối; món ưa thích có thịt luộc, thịt sấy khô, thịt ướp chua và canh măng chua^[1].

Nhà ở

Nhà người Dao có nhiều kiểu: nhà trệt, nhà sàn hoặc nhà nửa sàn nửa đất, tùy vùng^[1][2]. Ngôi nhà Dao dựng tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam là kiểu nửa sàn nửa đất, phù hợp với việc ở sườn núi dốc, có 12 cột chính làm từ lõi gỗ thọ, loại gỗ rừng không bị mối mọt. Các cột này đã qua khoảng 60 - 70 năm sử dụng và được coi là tài sản được chuyển sang nhà mới trong gia đình; chỉ chủ nhà mới được phủ nóc, và mái thường phải lợp lại sau 5 - 6 năm. Năm 1999, ông Bàn Văn Sấm cùng bảy người Dao Họ khác ở thôn Khe Mụ, xã Sơn Hà (vùng huyện Bảo Thắng cũ), Lào Cai, dựng ngôi nhà này trong 23 ngày theo mẫu nhà của ông Sấm^[3].

Trang phục

Trước đây đàn ông để tóc dài búi sau gáy hoặc để chỏm trên đỉnh đầu, mỗi nhóm đội khăn một kiểu. Phụ nữ mặc áo dài, yếm, váy hoặc quần, nổi bật với hoa văn thêu: họ thêu theo trí nhớ, không theo mẫu vẽ sẵn, thêu ở mặt trái để hoa văn nổi lên mặt phải; hoa văn tiêu biểu gồm chữ vạn, cây thông, hình chim, người, động vật và lá cây^[1]. Kỹ thuật in hoa văn bằng sáp ong rất độc đáo: sáp nóng được vẽ hoặc in lên vải, sau khi nhuộm chàm thì phần có sáp không ăn màu, tạo hoa văn xanh lơ. Phụ nữ Dao Đỏ búi tóc và vấn khăn lên đỉnh đầu, yếm gắn hoa tám cánh chạm bạc^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Quan hệ chủ yếu trong thôn xóm là quan hệ láng giềng và dòng họ; các họ phổ biến nhất là Bàn, Đặng, Triệu^[1], Bảo tàng còn nêu thêm họ Lý^[2]. Dòng họ thường có gia phả riêng và dùng hệ thống tên đệm để phân biệt các thế hệ^[1]. Mỗi làng có trưởng bản do dân bầu, là người có uy tín, biết cúng lễ và am hiểu phong tục; trưởng bản quyết định việc chia đất, thời vụ và xử lý mâu thuẫn theo luật tục^[2]. Trong hôn nhân, đôi trai gái phải so tuổi và xem bói chân gà; có tục chăng dây, hát đối đáp giữa hai nhà, và cô dâu được cõng ra khỏi nhà gái, bước qua cái kéo đã được thầy cúng làm phép trước khi vào nhà chồng^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Dao vừa theo tín ngưỡng nguyên thủy và nghi lễ nông nghiệp, vừa chịu ảnh hưởng của Khổng giáo, Phật giáo và đặc biệt là Đạo giáo; Bàn Vương được thờ chung với tổ tiên của từng gia đình^[1][2]. Tang lễ do thầy tào chủ trì; lễ chay thường tổ chức nhiều năm sau khi người mất qua đời, kết hợp với lễ cấp sắc, kéo dài ba ngày^[1].

Lễ cấp sắc đánh dấu việc nam giới trưởng thành; theo truyền thống, nam giới đến tuổi trưởng thành đều phải qua lễ này, lễ mang tính Đạo giáo và còn dấu vết của lễ thành đinh xưa^[1]. Với người Dao Thanh Y, đây còn là lễ đặt tên âm, sau khi ghi tên vào phả tộc thì người con trai được coi là trưởng thành; ngày 10/12/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận "Lễ cấp sắc người Dao Thanh Y" là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[5].

Tết nhảy được tổ chức vào tháng Chạp, vài ngày trước Tết Nguyên đán, để cúng Bàn Vương và luyện âm binh bảo vệ gia đình^[2]. Báo Tin tức và Dân tộc mô tả Tết nhảy của người Dao Quần chẹt ở Phú Thọ là nghi lễ cúng Bàn Vương kết hợp tu bổ bàn thờ định kỳ, mỗi chu kỳ cách nhau khoảng 15 - 20 năm; phần hội có múa chuông, múa rùa, múa kiếm xen đọc thơ và hát về các vị thần^[4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Dao có kho truyện cổ, bài hát và thơ ca phong phú; truyện Quả bầu với nạn hồng thủy và Sự tích Bàn Vương rất phổ biến^[1][2]. Múa và nhạc chủ yếu dùng trong nghi lễ tôn giáo, cưới hỏi, tang ma và cấp sắc; nhạc cụ gồm trống, thanh la, tù và, kèn và nhị^[2]. Các trò chơi ưa thích có đánh đu, chơi quay và đi cà kheo^[1][2].