Dân tộc Sán Dìu

Tên gọi và nguồn gốc

Người Sán Dìu tự gọi mình là San Déo Nhín (Sơn Dao Nhân); các dân tộc khác từng gọi họ là Trại, Trại Đất^[1][2]. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, họ di cư đến Việt Nam khoảng 300 năm trước^[1]. Cuộc điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019 ghi nhận 183.004 người Sán Dìu^[1].

Địa bàn cư trú

Người Sán Dìu sống tập trung ở vùng trung du Bắc Bộ, từ tả ngạn sông Hồng trở về phía đông^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nêu địa bàn chủ yếu gồm Thái Nguyên, Quảng Ninh, Tuyên Quang, vùng Vĩnh Phúc cũ (nay thuộc tỉnh Phú Thọ) và vùng Bắc Giang cũ (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh)^[2]. Báo Văn hóa nhắc đến xã Nam Hòa (vùng huyện Đồng Hỷ cũ, Thái Nguyên), nơi người Sán Dìu chiếm tỷ lệ đông nhất trong huyện^[3]; Báo Tiền Phong nêu các phường, xã Phượng Sơn, Chũ, Lục Ngạn, Kiên Lao, Nam Dương của tỉnh Bắc Ninh^[4].

Ngôn ngữ và chữ viết

Người Sán Dìu nói thổ ngữ Hán Quảng Đông, thuộc nhóm ngôn ngữ Hán^[1][2]. Trước đây, thanh niên thường học chữ Hán để làm thầy cúng; ngày nay rất ít người biết chữ Hán^[1]. Lời hát Soọng cô được ghi bằng chữ Hán cổ và lưu truyền trong dân gian^[3].

Kinh tế truyền thống

Người Sán Dìu canh tác chủ yếu ruộng khô; ruộng nước có nhưng không nhiều. Cây trồng gồm lúa, ngô, khoai, sắn và nhiều loại cây có củ^[1]. Bảo tàng Dân tộc học bổ sung rằng họ canh tác chủ yếu trên nương đồi, soi, bãi, ngoài lương thực, hoa màu còn trồng cây ăn quả và cây công nghiệp như sơn, trẩu, sở, chè^[2].

Họ biết bón phân từ lâu; lưỡi cày có thêm mũi phụ cho bền, hợp với đất cứng nhiều sỏi đá^[1]. Ngoài việc gánh, người Sán Dìu dùng xe quệt do trâu kéo, làm bằng tre và gỗ, không có bánh nên đi được nhiều địa hình, để chở thóc lúa, củi, phân bón^[1][2]. Cơm tẻ là bữa chính, có độn khoai, sắn; sau bữa ăn thường húp thêm bát cháo loãng, giống người Nùng^[1].

Nhà ở

Làng xóm của người Sán Dìu giống làng người Việt, có lũy tre bao quanh; giữa các nhà thường có tường hoặc hàng rào. Nhà làm bằng đất đầm tường hoặc thưng ván^[1].

Trang phục

Phụ nữ đội khăn đen, mặc áo dài đơn hoặc kép (nếu kép thì áo trong màu trắng, áo ngoài màu chàm và dài hơn), yếm đỏ, thắt lưng trắng, hồng hoặc xanh lơ; váy hai mảnh rời cùng một cạp, màu chàm, dài quá gối; xà cạp chàm hoặc trắng. Trang sức gồm vòng cổ, vòng tay, hoa tai và dây xà tích bằng bạc^[1]. Bảo tàng Dân tộc học nhắc thêm túi đựng trầu hình múi bưởi và dao cau trong bao gỗ chạm khắc^[2]. Nam giới ăn mặc như người Việt, tóc búi vấn khăn hoặc đội khăn xếp, mặc áo dài thâm, quần trắng^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Trước Cách mạng tháng Tám, ruộng đất đã tư hữu và xã hội phân hóa giai cấp rõ; làng có người đứng đầu do dân bầu để quản lý việc chung^[1]. Gia đình là tiểu gia đình phụ quyền, người chồng, người cha và con trai trưởng giữ vai trò quan trọng^[2].

Nam nữ được tự do yêu đương, nhưng việc nên vợ nên chồng phụ thuộc vào "số mệnh" và quyết định của cha mẹ; xem số, so tuổi đôi trai gái được coi trọng và nhà trai phải lo của cải theo thách cưới^[1][2]. Nghi lễ đáng chú ý nhất là lễ khai hoa tửu ở nhà gái trước ngày cô dâu về nhà chồng, có bình rượu, đĩa giấy cắt hoa, hai quả trứng luộc buộc chỉ đỏ và một đồng xu; lòng đỏ trứng hòa rượu được những người dự lễ cùng uống để chúc hạnh phúc. Nếu vợ chồng lâu không có con, sau Tết Đông chí người vợ về ở nhà cha mẹ đẻ, người chồng nhờ ông mối đến hỏi rồi cưới lại như cưới vợ mới^[1].

Khi làm nhà mới, người trong họ và làng tự đến giúp không cần mời; chủ nhà mời người cao tuổi mang lửa, bình vôi và ít hạt giống vào nhà^[1]. Trong tang ma, lúc hạ huyệt con cái bò quanh miệng huyệt (con trai từ trái sang phải, con gái từ phải sang trái) và xô đất lấp huyệt; nhà mồ lợp lá rừng, khi cải táng xương được xếp vào tiểu hoặc chum theo tư thế ngồi^[1]. Đám ma có nhà táng^[2].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Sán Dìu tin vạn vật hữu linh, đề cao thờ cúng tổ tiên (từ sáu, bảy đời, có khi đến mười, mười hai đời) và chịu ảnh hưởng của Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo^[2]. Bàn thờ thường đặt ba bát hương cho tổ tiên, pháp sư và Táo quân; nếu chủ nhà chưa được cấp sắc thì chỉ đặt hai bát hương. Họ thờ thổ thần ở miếu và thành hoàng ở đình. Bộ đồ nghề của thầy cúng gồm án, lệnh bài, sách cúng, tù và và thẻ xin âm dương^[1]. Gia đình thờ Táo quân, thổ công, thổ địa và bà Mụ; thầy cúng có thêm bàn thờ Phật bà Quan Âm, Tam Thanh và tổ sư nghề^[2].

Theo Bảo tàng Dân tộc học, các dịp lễ gồm Tết Nguyên đán, Hàn thực (3/3), Đoan ngọ (5/5), Vu lan (14/7), cùng các lễ nông nghiệp như thượng điền, hạ điền, cúng thần Nông và tết cơm mới; mừng sinh nhật và mừng thọ người già được chú trọng^[2]. Tết Đông chí còn mang ý nghĩa cầu con đàn cháu đống^[1].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Nổi bật nhất là hát Soọng cô, lối hát giao duyên nam nữ: "soọng" nghĩa là hát, "cô" nghĩa là ca. Lời ca theo thể thơ bảy chữ (thất ngôn tứ tuyệt), thường là đối đáp giữa nam và nữ, lấy cảnh đẹp quê hương, làng xóm và sinh hoạt hằng ngày làm nội dung. Soọng cô được hát khi lao động (trụ soọng cô), trong lễ cưới (sênh ca chíu cô), dịp lễ tết (tạo nén cô), khi đi chơi làng (hị son cô) và khi ru con (ếnh slảy cô)^[3]. Soọng cô cũng được dùng để cha mẹ dạy con đạo lý và cộng đồng khuyên nhau đoàn kết^[4]. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận nghệ thuật trình diễn dân gian Soọng cô là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[4].

Ở Nam Hòa (Thái Nguyên), Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam phối hợp chính quyền địa phương tổ chức chương trình hỗ trợ nghiên cứu, phục hồi Soọng cô cho 43 học viên, trong đó người cao tuổi nhất 80 tuổi và 17 em từ 11 đến 16 tuổi^[3]. Bảo tàng Dân tộc học còn ghi nhận nhạc cụ như trống, thanh la, não bạt, kèn, sáo, tù và; các điệu múa dâng đèn, chạy đàn, múa gậy; và trò chơi dân gian như đi cà kheo, kéo co, đấu vật, đánh quay^[2].