Dân tộc Cơ Lao

Tên gọi và nguồn gốc

Cơ Lao (trang của Bộ Dân tộc và Tôn giáo viết là Cờ Lao) là tên tự gọi của cộng đồng này; trang này còn ghi các tên gọi khác Tứ Đư, Ho Ki, Voa Đề^[1]. Người Cơ Lao có ba nhóm địa phương là Cơ Lao Trắng, Cơ Lao Đỏ và Cơ Lao Xanh^[1][2]. Theo Bộ, họ chuyển cư đến Việt Nam khoảng 150 đến 200 năm trước^[1]. Khi làm lễ đưa hồn người chết, nhóm Cơ Lao Xanh cúng để hồn về Chan San, quê hương xưa^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ghi họ sống xen cư với người Mông và người Dao nên tiếp thu một số yếu tố văn hóa của các dân tộc này^[2].

Địa bàn cư trú

Người Cơ Lao có 4.003 người theo điều tra năm 2019^[1][2]. Họ cư trú chủ yếu ở vùng Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang. Bộ Dân tộc và Tôn giáo nêu hai nơi tiêu biểu là huyện cũ Hoàng Su Phì (vùng núi đất) và huyện cũ Đồng Văn (vùng núi đá tai mèo)^[1]. Bảo tàng chia theo địa hình: vùng cao núi đá và núi đất gồm Đồng Văn, Mèo Vạc, Hoàng Su Phì; vùng giữa là Yên Minh; vùng thấp là Vị Xuyên và Bắc Quang (đều là huyện cũ)^[2]. Một bài báo cho biết họ sống tập trung hoặc xen kẽ ở 5 trong 11 huyện, thành phố của Hà Giang cũ, như các xã Sính Lủng (Đồng Văn) và Túng Sán (Hoàng Su Phì)^[5].

Họ sống thành làng nhỏ. Bộ Dân tộc và Tôn giáo ghi mỗi làng khoảng 15 đến 20 nóc nhà^[1]; Bảo tàng ghi 30 đến 35 nhà, gồm hai đến bốn dòng họ^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Cơ Lao thuộc nhóm Ka Đai (ngữ hệ Thái - Ka Đai), cùng nhóm với tiếng La Ha, La Chí và Pu Péo^[1][3]. Các nhóm địa phương trước đây có phương ngữ khác nhau. Hiện nay phần lớn người Cơ Lao Đỏ và Cơ Lao Xanh không còn nói được tiếng mẹ đẻ; tùy quá trình tiếp xúc, họ thường dùng tiếng Quan hỏa, tiếng Nùng, tiếng Pu Péo hoặc tiếng Mông^[1]. Chữ Hán được dùng phổ biến trong cúng lễ; ngày nay học sinh học tiếng Việt và chữ phổ thông^[1].

Kinh tế truyền thống

Nhóm ở vùng núi đá tai mèo chủ yếu làm nương, cày và canh tác trên hốc đá, ngô là lương thực chính, ngoài ra có đậu, lúa mạch, su hào. Họ bón phân chuồng và phân tro, bỏ tro vào từng hốc khi tra ngô. Nhóm ở vùng núi đất sống chủ yếu bằng ruộng bậc thang, lúa là cây lương thực chính^[1]. Bảo tàng ghi vùng núi đất và thung lũng trồng lúa nước, kết hợp đậu và rau; chăn nuôi chủ yếu lấy sức kéo, phân bón và thực phẩm, ít mang tính hàng hóa^[2].

Nghề thủ công truyền thống gồm đan lát (nong, bồ, phên, cót) và làm đồ gỗ; nhiều làng có thợ rèn sửa nông cụ^[1]. Nghề rèn nay mai một, còn rượu ngô ngày càng được biết đến^[2]. Ngựa là phương tiện vận chuyển phổ biến; họ dùng địu đan bằng giang để gùi nước hằng ngày^[1].

Tùy nơi, họ ăn ngô xay thành bột mèn mén hoặc ăn cơm, quen dùng bát, thìa, muôi bằng gỗ^[1].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà đất, phổ biến kiểu ba gian hai trái (hai chái), lợp cỏ gianh hoặc ống vầu, nứa^[1][2]. Người Cơ Lao Đỏ làm nhà trình tường, giống người Pu Péo láng giềng; theo Bảo tàng, nhà này lợp ngói máng^[1][2].

Trang phục

Phụ nữ mặc áo dài quá gối, đắp thêm các miếng vải màu ở hò ngực, vai và tay áo, kiểu áo tương tự áo người Nùng và Giáy. Trước đây, phụ nữ Cơ Lao Trắng và Cơ Lao Xanh mặc thêm áo ngắn tay bên ngoài và quấn xà cạp, nay áo ngoài tay ngắn đã hiếm. Thiếu nữ đội khăn cải tiến theo kiểu người Mông^[1]. Theo Bảo tàng, trang phục các dân tộc Ka Đai nói chung có màu đen hoặc xanh chàm, hoặc sặc sỡ do ghép vải^[3].

Tổ chức xã hội và gia đình

Mỗi nhóm có các dòng họ riêng, chẳng hạn họ Vần, Hồ, Sếnh, Chảo (Cơ Lao Trắng), Min, Cáo, Sú Lý (Cơ Lao Đỏ) và Sáng (Cơ Lao Xanh)^[1]. Gia đình nhỏ phụ hệ là phổ biến. Nhà không có con trai thường cho con rể về ở rể: người rể giữ họ của mình nhưng được thừa kế tài sản nhà vợ và thờ cả tổ tiên mình lẫn bố mẹ vợ^[1][2]. Trước năm 1945 xã hội phân hóa thành tầng lớp thống trị (chủ đất, chức dịch) và tầng lớp bị trị; nay thôn bản do trưởng bản đứng đầu theo hệ thống quản lý hành chính cơ sở^[2].

Phong tục cưới khác nhau giữa các nhóm. Chú rể Cơ Lao Xanh mặc áo dài xanh, quàng khăn đỏ; cô dâu phải giẫm vỡ một cái bát và một cái muôi gỗ đặt trước cổng. Cô dâu Cơ Lao Đỏ chỉ ngủ lại nhà chồng đêm đón dâu^[1]; Bảo tàng ghi cô dâu nhóm này ở nhà mẹ đẻ một năm sau đám cưới. Tục kéo vợ giống người Mông từng tồn tại, nay đã được giản lược^[2].

Về sinh đẻ, nhau thai thường được đốt rồi bỏ tro vào hốc đá trong rừng. Con trai được đặt tên sau 3 ngày 3 đêm, con gái sau 2 ngày 3 đêm; lễ đặt tên cúng tổ tiên và thần Ghi Trếnh, vị thần bảo vệ trẻ em, do bà ngoại đặt tên và tặng quà cho cháu^[1].

Tang lễ gồm hai phần là lễ chôn và lễ làm chay. Nhóm Cơ Lao Đỏ xếp đá quanh mộ, cứ thêm 10 tuổi của người mất lại xếp một vòng đá; các vòng cũ được phủ đất và trên cùng có thêm một vòng đá mới^[1][2].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Cơ Lao tin mỗi người có ba hồn; lúa, ngô và gia súc cũng có hồn. Hồn lúa được cúng sau mỗi vụ gặt và vào Tết mùng 5 tháng 5^[1][2]. Họ thờ tổ tiên ba hoặc bốn đời; thần đất là vị thần quan trọng nhất, được cả gia đình và cả bản thờ cúng^[1]. Bảo tàng nêu thêm việc cúng ma buồng, ma bếp, tổ sư nghề^[2]. Họ ăn Tết Nguyên đán, Tết mùng 3 tháng 3, mùng 5 tháng 5, Rằm tháng 7 và mùng 9 tháng 9 âm lịch^[1].

Lễ cầu mùa sau thu hoạch của người Cơ Lao Đỏ ở xã Túng Sán (huyện Hoàng Su Phì cũ) là một nghi lễ được ghi nhận ở cấp quốc gia. Lễ diễn ra hằng năm sau vụ gặt lúa và ngô: các gia đình chuẩn bị gà luộc, thịt lợn, xôi, rượu trắng, hoa quả, tiền vàng và hương, mời thầy cúng làm lễ; sau lễ là hát dân ca và các trò chơi. Mục đích là tạ ơn trời, đất, thần linh, tổ tiên đã cho thời tiết thuận hòa và mùa màng bội thu, đồng thời cầu mùa sau thuận lợi^[4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Văn học truyền miệng của người Cơ Lao gồm cổ tích, ngụ ngôn, tục ngữ, thành ngữ, ca dao và dân ca. Hai điệu múa đặc trưng là múa linga và múa cung kiếm^[2]. Trang của Bộ Dân tộc và Tôn giáo không nêu nội dung về văn nghệ dân gian.