Dân tộc Pu Péo

Tên gọi và nguồn gốc

Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, người Pu Péo tự gọi là Kabeo, còn có tên gọi khác là La Quả và Penti Lô Lô^[1]. Dân số là 903 người theo điều tra ngày 01/4/2019^[1]. Họ từng sinh sống lâu đời ở miền cực bắc Việt Nam và được các dân tộc láng giềng thừa nhận là một trong những cư dân đầu tiên khai khẩn ruộng nương ở vùng này^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ghi họ phân bố ở nam Trung Quốc và bắc Việt Nam, và sinh sống ở Việt Nam từ thế kỷ XVIII^[2].

Địa bàn cư trú

Người Pu Péo định cư chủ yếu ở huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang)^[1][2]. Một bài của Báo Pháp luật Việt Nam cho biết người Pu Péo ở Hà Giang sống chủ yếu ở xã Phố Là và một số xã lân cận; thôn Chúng Trải (xã Phố Là) là nơi tổ chức lễ cúng thần rừng^[3].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Pu Péo thuộc nhóm ngôn ngữ Ka Đai trong ngữ hệ Thái - Ka Đai^[1]; Bảo tàng Dân tộc học trưng bày họ cùng ba dân tộc khác của nhóm này^[2]. Người Pu Péo nói giỏi tiếng Hmông và tiếng Quan hỏa^[1]. Các nguồn đã đọc không nói đến chữ viết riêng của người Pu Péo.

Kinh tế truyền thống

Người Pu Péo chuyên trồng ngô và đậu trên nương với kỹ thuật canh tác cao như cày nương, bón phân, xen canh và gối vụ; một số hộ trồng lúa trên ruộng bậc thang^[1]. Bảo tàng Dân tộc học ghi thêm vườn cây ăn quả trong cơ cấu sản xuất^[2]. Trâu, bò làm sức kéo; một số người làm nghề ngói máng và nghề mộc^[1]. Bột ngô đồ và canh là hai món ăn chính, canh được ăn bằng thìa; phương tiện vận chuyển phổ biến là gùi đeo lưng^[1].

Nhà ở

Trước đây người Pu Péo ở nhà sàn, nay chủ yếu ở nhà trệt. Nhà thường làm bằng đất trình tường hoặc ván bưng, lợp ngói máng hoặc cỏ gianh^[1].

Trang phục

Váy và áo phụ nữ là nét đặc sắc nhất, chỉ dùng kỹ thuật đắp vải màu^[1]. Áo mặc hai lớp: áo ngoài xẻ ngực, không khuy, viền gấu và cổ bằng các miếng vải màu hình tam giác, hình vuông hoặc quả trám; áo trong cài khuy bên nách phải. Váy cũng được trang trí ở gấu bằng các mép vải màu hình vuông hoặc tam giác^[1]. Phụ nữ vấn tóc quanh đầu, cài lược gỗ rồi phủ khăn vuông^[1][2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Dòng họ của người Pu Péo tồn tại song song hai loại tên. Loại thứ nhất mang tên Hán đọc theo phiên âm địa phương (như Củng, Tráng, Phù), dùng trong giấy tờ chính thức; loại thứ hai cổ hơn, thể hiện quan hệ huyết thống, thường là một cặp tên như Kacung - Kacăm, Karu - Karựa^[1].

Lễ cưới có nhiều bước; khi đón dâu, phù dâu cõng cô dâu ra khỏi cổng, và trong bữa cơm cúng tổ tiên, cả nhà cùng cô dâu, chú rể ăn bốc. Lễ lại mặt được tổ chức nhiều lần vào các ngày thứ 3, 7, 13 và 30 sau cưới^[1]. Sản phụ sinh con trong buồng riêng; nhau thai được chôn trong ống tre dưới gầm giường hoặc gói vào chiếu cũ treo lên cành cây trong rừng. Con trai được đặt tên sau 5 ngày; tên này dùng đến 13 tuổi, sau đó đặt tên theo tiếng Quan hỏa kèm tên đệm chung của họ^[1].

Tang ma có lễ làm ma và lễ làm chay (còn gọi là ma khô). Vài năm sau khi chôn, gia đình tổ chức lễ làm chay để đưa hồn về quê cũ, trong đó còn giữ tục uống rượu cần và đánh trống đồng^[1][2].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Pu Péo tin mỗi người có tám hồn và chín vía; đêm 30 Tết, mỗi gia đình làm lễ gọi hồn cho từng thành viên^[1]. Họ thờ tổ tiên ba đời bằng các hũ sành nhỏ đặt trên bàn thờ, ít nhất ba hũ; khi có người ốm, thầy bói xác định cần thờ thêm ai và bổ sung một hũ^[1][2]. Họ dùng lịch mười hai con vật, khớp với âm lịch^[1].

Tết Nguyên đán có hai loại bánh chưng: đêm 29 gói và nấu bánh chưng đen để tiễn năm cũ, đêm 30 gói bánh chưng trắng để mừng năm mới và cúng tổ tiên. Sáng mồng Một, nam nữ đi gánh nước lấy lộc; trong ba ngày Tết, gia đình không rửa bát sau bữa cơm^[1]. Lễ Patọng do cả bản tổ chức từ mồng 3 đến 13 tháng Giêng âm lịch, mở đầu mùa sản xuất^[2].

Lễ cúng thần rừng tổ chức hằng năm vào ngày 6/6 âm lịch, được Báo Pháp luật Việt Nam mô tả là lễ quan trọng nhất trong năm sau Tết^[3]. Theo bài này, lễ diễn ra trên một gò gần bìa rừng, do thầy cúng (Pế mổ) do dân làng chọn chủ trì, với lễ vật gồm gà trống mái, dê có sừng, bánh nếp, trứng luộc và rượu. Rừng cấm được coi là nơi ở của thần rừng, nên thờ thần rừng cũng như thờ tổ tiên. Trong thời gian cúng và ba ngày sau, người ngoài không vào bản, đi đồng, săn bắn hay chặt cây. Sau phần lễ là phần hội với các trò như đẩy gậy, kéo co, đánh yến, nhảy cóc, đu quay, ném quả lay púc, cùng múa hát dân ca và hát đối đáp. Bài báo cho biết lễ được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012^[3].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Hát đám cưới giữa hai nhà kéo dài ba đến bốn giờ, vừa là sinh hoạt văn nghệ đặc sắc vừa là dịp để trai gái ca hát, vui chơi^[1]. Bảo tàng Dân tộc học cũng ghi nhận tục hát đối đáp trong đám cưới và đánh trống đồng trong tang lễ^[2]. Một nghiên cứu năm 2020 trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ của Đại học Thái Nguyên nhận xét dân ca Pu Péo phản ánh khá chân thực đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng, đồng thời có nguy cơ mai một, biến dạng trong bối cảnh giao lưu văn hóa hiện nay^[4].