Dân tộc Phù Lá

Tên gọi và nguồn gốc

Người Phù Lá có các tên tự gọi là Lao Va Xơ, Bồ Khô Pạ và Phù Lá; tên gọi khác là Xá Phó, Cần Thin. Cộng đồng gồm ba nhóm địa phương: Phù Lá Lão - Bồ Khô Pạ, Phù Lá Đen và Phù Lá Hán^[1]. Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, nhóm Phù Lá Lão - Bồ Khô Pạ có mặt ở Tây Bắc từ sớm, các nhóm còn lại đến muộn hơn khoảng 200 - 300 năm trước, và quá trình hòa nhập của nhóm Phù Lá Hán kéo dài đến những năm 1940^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết tổ tiên họ di cư từ miền nam Trung Quốc cách nay chừng 300 - 400 năm, riêng nhóm Phù Lá Hán đến muộn hơn, vào những năm 1940^[2]. Điều tra năm 2019 ghi nhận 12.471 người Phù Lá^[1].

Địa bàn cư trú

Người Phù Lá cư trú ở vùng núi phía Bắc. Bộ Dân tộc và Tôn giáo nêu bốn tỉnh Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái và Lai Châu^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nêu Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái và Điện Biên^[2]. Theo địa giới sau sáp nhập năm 2025, vùng Hà Giang cũ nay thuộc Tuyên Quang, vùng Yên Bái cũ nay thuộc Lào Cai. Ở Điện Biên, người Phù Lá sống ở các bản Kép, Túc và Khua Trá, xã Sáng Nhè, xen cư với người Mông, Thái, Dao^[3][4]. Nhóm Phù Lá Lão thường sống phân tán thành những chòm xóm nhỏ, làng nằm xa nương rẫy^[1].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Phù Lá thuộc nhóm Tạng - Miến (ngữ hệ Hán - Tạng), gần với tiếng Miến hơn các ngôn ngữ khác trong nhóm. Một bộ phận người Phù Lá ở Mường Khương, Bắc Hà, Xín Mần có truyền thống dùng chữ Hán và coi tiếng Hán phương Nam là công cụ giao tiếp hằng ngày^[1]. Các nguồn tham khảo không nêu chữ viết riêng của dân tộc này.

Kinh tế truyền thống

Người Phù Lá làm nương và ruộng bậc thang^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, trước thập niên 1960 nhóm Xá Phó làm nương du canh, còn nhóm Phù Lá có ruộng cày cuốc cố định; ngô hoặc lúa là lương thực chính, bổ sung bằng sắn, kê, ý dĩ, khoai sọ, kiều mạch, còn bông và chàm được trồng ở những mảnh đất riêng^[2].

Phụ nữ trồng bông, xe sợi bằng con trượt và dệt vải; nhóm Phù Lá Lão vẫn duy trì nghề này để may mặc trong gia đình^[1]. Đàn ông đan đồ tre, mây, nổi bật là gùi đeo trán và những đồ đựng đan hoa văn; họ cũng làm đồ gỗ như máng nước, chõ xôi, yên ngựa, nông cụ^[1][2]. Người Phù Lá dùng nỏ và tên tẩm thuốc độc^[1]. Gạo được giã hằng ngày bằng chày tay; họ ăn cơm tẻ hai bữa, sáng sớm và tối, còn cơm nếp dùng trong lễ cúng và làm bánh^[1].

Nhà ở

Tùy nơi cư trú, người Phù Lá ở nhà sàn hoặc nhà trệt; kho thóc thường dựng cách xa nhà để phòng hỏa hoạn^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, nhóm Xá Phó truyền thống ở nhà sàn, nay một số hộ làm nhà trệt; nhóm Phù Lá ở nhà trệt hai mái, tường trình đất^[2]. Bếp lửa là trung tâm sinh hoạt của gia đình; khi nhập nhà mới, việc nhóm lửa và giữ cho ngọn lửa không tắt được coi là điều thiêng liêng nhất^[1].

Trang phục

Trang phục nữ khác nhau giữa các nhóm. Phụ nữ Phù Lá Lão - Bồ Khô Pạ mặc váy và áo ngắn cổ vuông, thêu và đính hạt cườm, thắt lưng đính vỏ ốc núi; áo nam của nhóm này có phần sau lưng đính nhiều hạt cườm. Các nhóm khác mặc quần, áo dài xẻ ngực hoặc áo ngắn xẻ nách^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mô tả phụ nữ Phù Lá mặc quần kiểu "chân què", áo ngắn bó eo cài ở nách phải, lưng và tay áo ghép những mảng vải màu tương phản^[2]. Ở Sáng Nhè, trang phục ngày nay chịu ảnh hưởng rõ của người Mông và người Thái láng giềng^[4].

Tổ chức xã hội và gia đình

Quan hệ láng giềng giữ vai trò chủ đạo. Vào mùa vụ, các gia đình đổi công cho nhau; khi có việc lớn như cưới, làm nhà, tang lễ, cả bản cùng giúp đỡ. Một bản có nhiều họ, mỗi họ chia thành nhiều chi; ngoài họ viết bằng chữ Hán, Việt hay Thái, người Phù Lá còn có họ riêng bằng tiếng dân tộc. Quan hệ dòng họ không quá chặt chẽ^[1]. Gia đình theo chế độ phụ hệ và coi trọng thờ cúng tổ tiên; trong gia đình Xá Phó, người phụ nữ giữ vị trí trung tâm, được xem là người đem lại phúc lành cho nhà^[2].

Nam nữ được tự do tìm hiểu trước hôn nhân, sau đó là các bước dạm, hỏi, cưới. Trong lễ cưới có tục uống rượu, hát đối để được đón và đưa dâu; sau 12 ngày, cô dâu về lại mặt. Sau khi sinh, người lạ không được vào nhà ba ngày; đến ngày thứ 12, thầy mo làm lễ đặt tên, mỗi người có hai tên, một tên dùng thường ngày và một tên chỉ dùng khi cúng báo tổ tiên hoặc lúc qua đời^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Phù Lá thờ riêng tổ tiên nam (phù hộ sức khỏe) và tổ tiên nữ (phù hộ mùa màng). Lễ cơm mới chủ yếu cúng ở nơi thờ tổ tiên nữ do phụ nữ đại diện, nữ giới trong nhà được ăn cơm trước. Lễ cúng bản thường vào tháng Hai hằng năm, kèm nhiều nghi lễ nông nghiệp. Thầy cúng có vị trí quan trọng, được truyền nghề bằng truyền khẩu. Các dịp lễ tết gồm Tết Nguyên đán, tết tháng Năm, tết tháng Bảy và lễ cơm mới^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ghi nhận tín ngưỡng vạn vật hữu linh, có ảnh hưởng của Đạo giáo^[2].

Lễ Quét làng ở Sáng Nhè (Điện Biên) thường tổ chức vào đầu tháng Hai âm lịch, nhằm cầu bản làng yên ổn, người và vật nuôi khỏe mạnh, xua bệnh tật và điều rủi ro. Thầy cúng làm lễ ở nhà mình trước rồi đến từng gia đình; một nhóm người bôi mặt đen, cầm dao, gậy tre nứa, gõ và hò reo dọc đường làng để đuổi tà khí; thanh niên dựng cổng làng bằng hai cọc vầu, và trong ba ngày sau lễ dân làng kiêng cho người ngoài vào nhà^[3]. Lễ đang có nguy cơ mai một do giao thoa văn hóa và dân số ít, nên đã được địa phương cùng Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam hỗ trợ phục dựng, tổ chức lớp truyền dạy cho các bản Kép, Túc, Khua Trá^[3][4].

Ở xã Nậm Mòn (vùng huyện Bắc Hà cũ, Lào Cai), người Phù Lá quan niệm núi rừng là linh hồn của vạn vật và che chở con người, nên hằng năm tổ chức lễ cúng rừng ở khu rừng thiêng gần bản và nguồn nước, gồm hai phần "cúng sống" và "cúng chín", kéo dài hai đến bốn ngày; trong thời gian này dân bản nghỉ lao động và kiêng chặt cây, gây ồn ào^[5].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Văn học dân gian Phù Lá phong phú, nhiều truyện cổ tích có mô-típ gần với truyện của người Việt. Người Phù Lá dùng kèn và trống; nam nữ thích hát giao duyên. Nhóm Phù Lá Lão biết múa xòe, chịu ảnh hưởng làn điệu dân ca Thái^[1]. Trẻ em chơi đu quay, đá cầu, trốn tìm, chơi cù; trong hội hè, người lớn cũng tham gia các trò chơi vui nhộn^[1].