Dân tộc Lô Lô

Tên gọi và nguồn gốc

Người Lô Lô tự gọi là Lô Lô; tên gọi khác gồm Mùn Di, Di, Màn Di, La La, Qua La, Ô Man, Lu Lộc Màn^[1]. Ở Việt Nam, cộng đồng chia thành hai nhóm địa phương là Lô Lô Hoa và Lô Lô Đen; ở Trung Quốc, họ được gọi là Yi^[1][2]. Điều tra năm 2019 ghi nhận 4.827 người Lô Lô ở Việt Nam^[1]. Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, đây là cư dân có mặt rất sớm ở vùng cực bắc Hà Giang^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam không nêu cụ thể nguồn gốc của dân tộc này^[2].

Địa bàn cư trú

Người Lô Lô cư trú chủ yếu ở Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang) và Cao Bằng; Bộ Dân tộc và Tôn giáo nêu các điểm tập trung ở Đồng Văn, Mèo Vạc (vùng Hà Giang cũ), Bảo Lạc (Cao Bằng) và Mường Khương (Lào Cai)^[1][2]. Làng Lô Lô Chải nằm dưới chân núi Rồng, xã Lũng Cú (vùng huyện Đồng Văn cũ), cách cột cờ Lũng Cú chừng 1 km, có 114 hộ, chủ yếu là người Lô Lô cùng một số hộ người Mông^[4].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Lô Lô thuộc nhóm Tạng - Miến (ngữ hệ Hán - Tạng)^[1][2]. Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, từ khoảng thế kỷ XIV người Lô Lô đã có chữ tượng hình gồm 140 bộ thủ, ghép các bộ thủ để diễn đạt nghĩa; chữ được viết trên gỗ mỏng, da thú hoặc giấy dày, thô. Hiện chỉ còn một số gia đình giữ được vài mảnh và ít người đọc được^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cũng ghi nhận chữ viết của người Lô Lô đã thất truyền^[2]. Họ dùng lịch truyền miệng, chia năm thành 11 tháng, mỗi tháng gắn với một con vật^[1].

Kinh tế truyền thống

Người Lô Lô làm ruộng nước và nương định canh, ở vùng núi đá còn canh tác trong các hốc đá, với kỹ thuật thâm canh, xen canh, gối vụ và be bờ đá chống xói mòn. Lúa và ngô là lương thực chính; bông và chàm cung cấp nguyên liệu dệt nhuộm. Chăn nuôi trâu, bò, lợn, gia cầm có vai trò thiết yếu. Hàng dệt, đồ bạc và đồ đan vừa dùng trong gia đình vừa trao đổi ở chợ phiên^[2]. Gùi đan bằng mây, giang có hai quai là phương tiện vận chuyển chính; khi đi xa hoặc làm việc, người ta địu trẻ nhỏ trên lưng^[1].

Bữa ăn chủ yếu là ngô xay thành bột rồi đồ chín; bữa cơm nhất thiết phải có canh, thường dùng bát và thìa gỗ^[1]. Ở Lô Lô Chải, các món đặc trưng gồm đậu chúa, mèn mén, thịt treo gác bếp và thắng cố^[4].

Nhà ở

Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, có ba loại nhà là nhà trệt, nhà sàn và nhà nửa sàn nửa đất, tùy nơi cư trú^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết ở Hà Giang nhà chủ yếu là nhà trệt giống người Mông láng giềng, ở Cao Bằng là nhà sàn giống người Tày; kiểu nhà nửa sàn nửa trệt nay không còn, và đã xuất hiện nhà hai tầng như người Kinh^[2]. Nhà thường nền đất, tường trình; mỗi hộ có khuôn viên riêng với bếp và chuồng gia súc riêng, ngày nay thường có hàng rào đá xếp và cổng ra vào^[1]. Nhà trình tường là kiến trúc đặc trưng của làng Lô Lô Chải^[4].

Trang phục

Phụ nữ Lô Lô có hai kiểu áo, cổ tròn xẻ ngực hoặc cổ vuông chui đầu, mặc cùng quần "chân què", có nơi quấn thêm xà cạp. Y phục được trang trí bằng kỹ thuật chắp ghép những mảng vải màu lớn và hoa văn in bằng sáp ong; ưa dùng gam màu sặc sỡ. Nam giới dùng màu chàm làm chủ đạo, đội khăn quấn nhiều vòng^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, trang phục nữ nổi bật với kỹ thuật khâu đáp, ghép vải; phổ biến là váy ống xếp nếp cùng áo dài tay, khăn, thắt lưng, tạp dề; ngày nay trang phục truyền thống chủ yếu được mặc trong lễ, Tết và khi phục vụ du lịch cộng đồng^[2]. Tri thức dân gian "Nghệ thuật trang trí trên trang phục của người Lô Lô Đen" được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022^[4].

Tổ chức xã hội và gia đình

Người Lô Lô sống thành những bản tương đối ổn định, có tính cộng đồng tộc người rõ nét. Dân tộc có hơn 30 dòng họ; mỗi dòng họ thường cư trú trong một làng bản, thờ chung tổ tiên và có khu nghĩa địa riêng. Mỗi nhóm địa phương có các họ riêng. Gia đình theo phụ hệ, vai trò người đàn ông được đề cao trong nghi lễ^[1][2].

Họ ưa hôn nhân trong nội bộ tộc người nhưng giữ nguyên tắc ngoại hôn giữa các dòng họ; chế độ một vợ một chồng. Đám cưới gồm nhiều bước, từ hỏi tuổi, ăn hỏi đến đón dâu và lại mặt; nhà trai thường phải chuẩn bị lễ vật như bạc trắng, rượu, thịt. Bà dì đón và dặn dò cô dâu, ông cậu thay mặt nhà gái đưa dâu; con trai được lấy con gái của cậu, chiều ngược lại thì không^[1][2]. Ở Lô Lô Chải, nhiều tục lệ đã thay đổi, như phụ nữ nay được ăn cơm cùng cả nhà và tang lễ rút từ bảy ngày xuống còn 24 - 48 giờ^[4].

Tang lễ được tổ chức hai lần: lễ mai táng và lễ làm ma khô sau khi chôn cất một thời gian, nhằm chia phần linh hồn người đã khuất về với tổ tiên, mường ma, gác bếp và bàn thờ^[2]. Trong đám tang có các nghi thức hóa trang và nhảy múa^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Lô Lô tin vạn vật có linh hồn và thờ cúng tổ tiên. Mỗi gia đình đều có bàn thờ, nhưng lễ cúng lớn thường tổ chức ở nhà trưởng họ^[2][3]. Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, bàn thờ có bài vị hình người bằng gỗ, mặt vẽ bằng than đen^[1]. Hằng năm có các lễ cầu mưa, lễ cúng thần đất sau khi cấy lúa và lễ cúng cơm mới^[2]; ngoài Tết Nguyên đán, người Lô Lô còn ăn Tết Đoan ngọ và Rằm tháng Bảy^[1].

Lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô Đen ở xã Lũng Cú được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012^[5]. Lễ có ba phần chính là hiến tế, tưởng nhớ và tiễn đưa, với đồ cúng gồm một con gà, ba chén rượu, xôi, hoa quả và tiền vàng. Nghi lễ có sự tham gia của "ma cỏ", hình tượng tổ tiên khai hoang lập bản do người hóa trang quấn cỏ kín thân, đeo mặt nạ chỉ hở mắt và miệng, nhảy múa trước bàn thờ cùng tiếng trống đồng; thanh niên vào rừng hái cỏ để bện trang phục ma cỏ^[3].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Trống đồng là nhạc cụ thiêng của người Lô Lô, gồm một trống đực và một trống cái. Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, trống gắn với huyền thoại nạn hồng thủy, trong đó hai chị em sống sót nhờ trống rồi trở thành thủy tổ loài người tái sinh; trống chỉ dùng trong đám tang và để giữ nhịp cho múa dân gian, ngày thường được cất ở nơi sạch sẽ, kín đáo^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết trống do tộc trưởng cất giữ, chôn dưới đất và chỉ đào lên khi có tang lễ^[2]; trong lễ cúng tổ tiên, phải có đủ trống cái (lớn) và trống đực (nhỏ hơn), nhiều gia đình phải mượn trống để hành lễ^[3]. Ở Lô Lô Chải, 26 điệu múa được diễn tấu bằng trống đồng, gắn với hát ru, hát đám cưới, hát đám ma và hát giao duyên^[4]. Trong lễ cưới, hai nhà cùng hát dân ca suốt đêm để chúc đôi vợ chồng trẻ đông con, hạnh phúc^[2].