Dân tộc Tày

Tên gọi và nguồn gốc

Tày là một trong những cộng đồng cư dân lâu đời nhất ở vùng núi phía Bắc Việt Nam. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, người Tày có mặt trên đất nước ta từ rất sớm, có thể từ nửa cuối thiên niên kỷ I trước Công nguyên^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cũng cho rằng tổ tiên họ đã sinh sống ở đây hơn hai nghìn năm^[4]. Cộng đồng gồm các nhóm địa phương như Ngạn, Phén, Thu Lao và Pa Dí^[1][2]. Hai nhóm Thu Lao và Pa Dí mới di cư vào Việt Nam hơn một thế kỷ, sống chủ yếu ở vùng núi cao, làm ruộng bậc thang và nương rẫy, văn hóa gần với người Mông và các cư dân láng giềng^[2].

Địa bàn cư trú

Người Tày cư trú chủ yếu ở các thung lũng vùng Đông Bắc, từ Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng đến Thái Nguyên, Tuyên Quang và Lào Cai^[1]. Nhóm Ngạn gắn với Cao Bằng, nhóm Thu Lao và Pa Dí chủ yếu ở Lào Cai^[2]. Họ ưa sống thành bản làng đông đúc, có bản lên tới hàng trăm nóc nhà^[1].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Tày thuộc nhóm Tày - Thái, ngữ hệ Thái - Kađai^[1]; ở nhiều vùng, tiếng Tày hoặc tiếng Thái được cư dân các dân tộc cùng sinh sống dùng làm ngôn ngữ giao tiếp chung^[4]. Chữ Nôm Tày hình thành từ khoảng thế kỷ XV, có cách tạo chữ tương tự chữ Nôm của người Việt, dùng ghi truyện thơ, bài hát và bài cúng. Năm 1960, bộ chữ Tày - Nùng dựa trên mẫu tự Latinh ra đời và được dạy ở trường tiểu học vùng Tày, Nùng đến giữa thập niên 1980^[1].

Kinh tế truyền thống

Người Tày là cư dân nông nghiệp lúa nước từ lâu đời, biết thâm canh và làm thủy lợi: đào mương, bắc máng, đắp phai, dựng cọn nước đưa nước vào ruộng. Ngoài lúa nước, họ trồng lúa cạn, hoa màu, cây ăn quả, chăn nuôi gia súc, gia cầm (nhiều nơi thả rông). Dệt thổ cẩm là nghề thủ công gia đình nổi tiếng, và chợ giữ vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế. Nhiều nơi trước đây ăn gạo nếp là chính; dịp lễ tết có bánh chưng, bánh giầy, bánh khảo cùng cốm làm từ lúa nếp non^[1].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà sàn, khung theo kiểu vì kèo bốn đến bảy hàng cột, có hai hoặc bốn mái, lợp ngói, tranh hoặc lá cọ, xung quanh thưng ván hoặc che liếp nứa^[1]. Ngôi nhà Tày được dựng lại tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, vốn làm năm 1967 ở Định Hóa (Thái Nguyên), có sàn cao 1,8 m, mái lợp khoảng sáu nghìn tàu lá cọ; nan tre nứa nhuộm đen bằng nhọ nồi trộn củ nâu rồi đan thành hoa văn trên vách, tương đồng với hoa văn thổ cẩm. Theo cách bố trí cổ truyền, người ở trên sàn, gầm sàn dành cho vật nuôi, củi và nông cụ; trong cổng thường có chòi nhỏ thờ thổ công của gia đình^[3].

Trang phục

Y phục cổ truyền làm từ vải bông tự dệt, nhuộm chàm, hầu như không thêu thùa. Phụ nữ mặc váy hoặc quần, bên trong là áo cánh ngắn, bên ngoài là áo dài. Mỗi nhóm có nét riêng: nhóm Ngạn mặc áo ngắn hơn, nhóm Phén mặc áo màu nâu, phụ nữ Thu Lao quấn khăn thành chóp trên đầu, còn phụ nữ Pa Dí đội khăn hình mái nhà và áo có thêu, đính nhiều bạc^[1][2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Gia đình người Tày theo chế độ phụ hệ^[4]. Từ sớm, xã hội Tày đã có hình thức tổ chức phong kiến sơ kỳ mang tính quý tộc, cha truyền con nối, gọi là chế độ quằng, tồn tại đến cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX^[1][4]. Trong hôn nhân, nam nữ được tự do tìm hiểu nhưng việc cưới xin còn phụ thuộc cha mẹ hai bên và việc đối chiếu lá số của đôi trẻ; sau cưới, cô dâu thường ở nhà cha mẹ đẻ đến khi gần sinh mới về hẳn nhà chồng. Đám tang được tổ chức long trọng, sau ba năm làm lễ mãn tang rồi đưa hồn người mất lên bàn thờ tổ tiên^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Tày thờ cúng tổ tiên là chính, ngoài ra thờ thổ công, vua bếp và bà mụ; thầy cúng (thầy mo) am hiểu phong tục và có địa vị cao trong cộng đồng^[1]. Họ theo âm lịch; hai tết lớn nhất là Tết Nguyên đán và tết rằm tháng Bảy, bên cạnh tết gọi hồn trâu bò mùng 6 tháng 6 và tết cơm mới, gắn với nhịp canh tác lúa nước^[1].

Hội Lồng Tồng (hội xuống đồng) tổ chức đầu năm âm lịch để cầu mùa màng bội thu, quốc thái dân an. Phần lễ có tế thần Nông và nghi thức tịch điền, khi người đứng đầu địa phương cày những đường đầu tiên của vụ mới; phần hội có ném còn, đẩy gậy, kéo co, bịt mắt đánh trống, đi cà kheo cùng hát then, đàn tính và múa xòe^[6].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Dân ca Tày có nhiều làn điệu như lượn, phong slư, phuối pác, phuối rọi, vén eng; lượn là lối hát giao duyên thường vang lên trong hội xuân, đám cưới, mừng nhà mới hoặc khi bản có khách^[1]. Then là nghi lễ do thầy then, nam hoặc nữ, chủ trì: theo hồ sơ UNESCO, thầy then mở đầu bằng lời hát và tiếng đàn tính, dẫn "âm binh" lên trời mang theo lễ vật và lời cầu bình an, chữa bệnh, mùa màng tốt tươi; tri thức được truyền khẩu ngay trong các buổi hành lễ. Năm 2019, "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" được ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại^[5].

Đàn tính là nhạc cụ tiêu biểu: bầu đàn làm từ vỏ quả bầu khô, cần bằng gỗ, dây tơ, thường hai hoặc ba dây, dùng trong nghi lễ, đệm hát then và nay còn biểu diễn trên sân khấu. Một số địa phương có múa rối gỗ độc đáo^[1].