Làng khảm trai Chuyên Mỹ (Hà Nội)

Làng nghề ven sông Nhuệ

Chuyên Mỹ là xã ở phía nam Hà Nội, cách trung tâm khoảng 40 km, trước đây thuộc huyện Phú Xuyên^[2]; làng nghề nằm dọc sông Nhuệ^[3]. Khảm trai là nghề cắt, mài mỏng vỏ trai, ốc rồi gắn vào mặt gỗ thành hình họa, tận dụng lớp xà cừ óng ánh trong vỏ. Nghề tập trung ở các thôn mang tên Chuôn: Chuôn Ngọ, Chuôn Trung, Chuôn Thượng, Chuôn Hạ^[1][5]; VnBusiness (2016) coi Chuôn Ngọ là nơi nghề có truyền thống lâu đời nhất^[5]. Báo Đầu tư (2019) nói xã có bảy làng làm khảm trai^[6]; Việt Nam News (2025) ghi năm 2023 cả bảy thôn được Hà Nội công nhận là làng nghề truyền thống, và hơn 80% trong gần 3.000 hộ của xã tham gia nghề^[2].

Tổ nghề và những mốc niên đại

Người làng thờ cụ Trương Công Thành làm tổ nghề. Theo Tạp chí Công Thương (2016), sử sách ghi cụ từng làm phó tướng cho Lý Thường Kiệt; sau khi dẹp giặc, cụ từ quan đi ngao du, thấy vỏ trai, ốc dạt vào bờ có màu sắc tự nhiên và nảy ra ý ghép chúng thành họa tiết^[7]. Báo Nhân Dân (2026), dẫn cuốn Ngọc bảo cổ truyền và tư liệu địa phương, kể cụ truyền nghề cho cư dân vùng chiêm trũng khoảng năm 1050^[1]; một người cao tuổi nói với Việt Nam News rằng nghề có từ thế kỷ XI^[2]. Các bài báo không dẫn văn bản gốc, nên đây là lời kể của địa phương, chưa phải mốc sử học đã kiểm chứng.

Nguyên liệu và công đoạn

Trước đây vỏ trai, ốc được mua từ các tỉnh ven biển như Đà Nẵng, Khánh Hòa, Bình Định; về sau nhiều loại nhập từ Nhật Bản, Trung Quốc, Singapore^[5]. Báo Nhân Dân (2026) cho biết phần lớn nay nhập từ Singapore, Indonesia, trong đó loại quý gồm ốc xà cừ đỏ, trai ngọc môi vàng và trai cánh^[1].

Tạp chí Công Thương mô tả các bước: xẻ vỏ thành mảnh nhỏ rồi uốn thẳng, là, cắt, dũa; ghép tạm lên mặt gỗ thành bức tranh hoàn chỉnh; vẽ viền bằng bút chì; khoét lõm gỗ; bôi keo rồi gắn từng mảnh sao cho phẳng với mặt gỗ^[7]. Một nghệ nhân kể với Việt Nam News trình tự phác mẫu trên giấy can, chuyển hình lên vỏ và cắt theo nét, khoét gỗ chừa chỗ cho từng mảnh, mài, đánh bóng, cuối cùng phủ sơn đen hoặc vecni^[2]. Cả hai nguồn nhấn mạnh yêu cầu ghép khít, không hở giữa các mảnh; Tạp chí Công Thương coi nét riêng của tranh khảm Chuôn Ngọ là những mảnh trai không vỡ^[7].

Sản phẩm và thị trường

Sản phẩm truyền thống là sập gụ, tủ chè, tràng kỷ, khay, hoành phi câu đối, tranh chữ và tranh phong cảnh^[1][6]. Theo Việt Nam News, hơn mười năm gần đây làng thêm hộp trang sức tối giản, tranh chân dung và đồ trang trí gia đình, hàng xuất sang Nhật Bản, Hà Lan, Anh, Mỹ, Nga^[2]. Báo Nhân Dân nêu bộ bình phong sáu tấm minh họa Truyện Kiều đoạt giải "Tuổi trẻ sáng tạo" năm 1995 và "Hộp khảm Bách Nhi" đoạt giải đặc biệt Hội thi làng nghề Hà Nội lần thứ nhất năm 2026^[1].

Công nhận và du lịch

Năm 2019, UBND thành phố Hà Nội công nhận làng nghề khảm trai – sơn mài Chuyên Mỹ là điểm du lịch, cùng làng may Vân Từ^[6]. Ngày 16–17/11/2025, đoàn Hội đồng Thủ công Thế giới đến xã làm việc, đánh giá và thẩm định để Hà Nội đề cử vào Mạng lưới Thành phố Thủ công Sáng tạo Thế giới^[3]. Tối 8/5/2026, tại Hoàng thành Thăng Long, UBND thành phố tổ chức lễ đón nhận danh hiệu thành viên mạng lưới cho Chuyên Mỹ và làng điêu khắc Sơn Đồng, với sự tham dự của một phó chủ tịch Hội đồng Thủ công Thế giới; Cổng thông tin Hà Nội nhắc Bát Tràng và Vạn Phúc được công nhận trước đó, năm 2024^[4].

Mặt trái: môi trường và cạnh tranh

Năm 2016, VnBusiness ghi nhận hàng chục xưởng với hàng trăm máy cưa, cắt, bào, cán vỏ chạy suốt ngày đêm; mỗi máy cưa vỏ ốc thải trung bình 3–4 m³ nước mỗi ngày, ảnh hưởng đoạn sông Nhuệ dài 7 km chảy qua xã. Phó chủ tịch xã khi đó cho rằng việc xử lý khó hoàn thành trong ngắn hạn; bài chưa phản ánh tình hình sau 2016^[5]. Năm 2026, Báo Nhân Dân ghi nhận hàng công nghiệp ngày càng phổ biến; các hộ đề xuất có điểm trưng bày và truyền nghề cho lớp trẻ^[1].

Những điểm các nguồn chưa thống nhất

Niên đại nghề được ghi khác nhau: khoảng năm 1050, thế kỷ XI, "hơn 1.000 năm" (Việt Nam News 2025) và "gần 1.000 năm" (VnBusiness 2016); VnBusiness còn viết tên tổ nghề là "Chương Công Thành"^[1][2][5]. Số thôn làm nghề cũng lệch: bảy thôn theo Báo Đầu tư và Việt Nam News, còn Báo Nhân Dân (2026) viết 16/16 thôn trong xã làm nghề truyền thống^[1][2][6]. Về quy mô, VnBusiness (2016) nói hơn 1.000 hộ có việc làm ổn định nhờ nghề, Việt Nam News (2025) nói hơn 80% trong gần 3.000 hộ tham gia; hai cách đếm khác nhau nên không so sánh trực tiếp được^[2][5]. Mốc công nhận quốc tế cũng được mô tả không đồng nhất: Việt Nam News (12/2025) viết đợt đánh giá giúp làng "tiến gần hơn" tới tư cách thành viên, trong khi bài ngày 8/5/2026 nói Chuyên Mỹ được công nhận từ cuối năm 2025^[3][4].