Làng gốm Bát Tràng (Hà Nội)

Vị trí và tên gọi

Bát Tràng là làng gốm nằm bên tả ngạn sông Hồng, ở ngoại thành Hà Nội; trước năm 2025 là xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm^[1][6]. Địa danh “xã Bát” được ghi lần đầu trong Đại Việt sử ký toàn thư năm 1352; sang thế kỷ XV, tên Bát Tràng xuất hiện trong Dư địa chí của Nguyễn Trãi với nhận định “làng Bát Tràng làm đồ bát chén”^[1]. Năm 1958, vùng này bị công trình thủy lợi Bắc Hưng Hải chia làm đôi^[1].

Nguồn gốc nghề gốm

Có hai lối giải thích về nguồn gốc. Theo cách kể được báo chí ghi lại, khi vua Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long, thợ thủ công từ làng Bồ và làng Bát (Yên Mô, Ninh Bình) ra mở lò làm gạch, gốm phục vụ công trình của triều đình; các dòng họ làm gốm Bát Tràng cũng được nối với cuộc di cư này^[4][5]. Phía khảo cổ học, các điểm Kim Lan (xã liền kề phía nam), Lê Xá và Đào Xuyên cho thấy vùng này có nghề gốm lâu đời, với tầng văn hóa thế kỷ IX–X và XIII–XIV cùng nhiều phế phẩm, bao nung, con kê, cục làm men^[1][3]. Các đợt khai quật Kim Lan năm 2001–2003 cho thấy đây là vùng sản xuất gốm quy mô lớn^[3]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia nhận định đến thế kỷ XIV, Bát Tràng đã là một trung tâm sản xuất gốm với phạm vi phân bố khá rộng^[1].

Các giai đoạn phát triển

Thế kỷ XIV: sản phẩm chủ yếu là bát, đĩa, âu men trắng, men ngọc, men nâu, cùng thạp, chậu, chân đèn hoa nâu; nửa sau thế kỷ này xuất hiện dòng gốm vẽ lam bằng bút lông dưới men trắng, gọi là “tiền men lam”^[1][2]. Thế kỷ XV–XVIII là thời kỳ giao thương phát triển, gốm trở thành mặt hàng xuất khẩu quan trọng và Bát Tràng trở thành trung tâm sản xuất chuyên môn hóa, với gốm hoa lam, gốm chạm, đắp nổi, men nhiều màu và men rạn^[1][2]; nhiều đồ thờ thế kỷ XVI–XVII có minh văn chữ Hán – Nôm do người dân tiến cúng đình, chùa, đền, quán^[3]. Sang thế kỷ XVIII, các trung tâm gốm xuất khẩu suy tàn, Bát Tràng vẫn duy trì nhờ thị trường trong nước với đồ gia dụng, đồ thờ, đồ trang trí^[1].

Thế kỷ XIX–XX, thợ Bát Tràng đưa thêm đề tài điển tích Trung Hoa như “Ngư ông đắc lợi”, “Tô Vũ chăn dê” nhưng vẫn thể hiện bằng thủ pháp truyền thống^[1]. Với men rạn, người thợ chủ động tạo và kiểm soát hình dáng vết rạn nhờ chênh lệch độ co giữa xương gốm và lớp men^[3].

Làng nghề hôm nay

Số liệu năm 2019 do Báo Văn hóa ghi lại cho biết khu làng cổ rộng 5,2 ha có 23 nhà cổ, 16 nhà thờ họ và 9 di tích; xã có hơn 1.000 hộ sản xuất, kinh doanh gốm sứ và 105 nghệ nhân; thành phố Hà Nội công nhận Bát Tràng là điểm du lịch^[6]. Sản phẩm ngày nay gồm gốm thấu quang, men rạn, men lam, men nâu, gốm gia dụng, đồ thờ, tượng và tác phẩm đương đại^[5]. Lễ hội truyền thống của làng, tưởng nhớ tổ nghề, Thành hoàng và các bậc tiền nhân, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 10/12/2024; nghề gốm Bát Tràng cũng thuộc Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, và làng có hai Nghệ nhân Nhân dân cùng sáu Nghệ nhân Ưu tú^[4].