Dân tộc Kinh

Tên gọi và nguồn gốc

Kinh là dân tộc đa số của Việt Nam, còn gọi là người Việt^[1]. Theo điều tra năm 2019, họ có 82.085.826 người, chiếm tuyệt đại bộ phận dân số cả nước^[1][2]. Bộ Dân tộc và Tôn giáo cho biết tổ tiên người Việt định cư lâu đời ở Bắc Bộ và bắc Trung Bộ^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, người Việt cùng người Mường, Thổ và Chứt hợp thành nhóm Việt - Mường, có chung tổ tiên là cư dân Lạc Việt, buổi đầu lập nghiệp ở trung du, đồng bằng Bắc Bộ và bắc Trung Bộ; văn hóa Đông Sơn, tồn tại từ đầu thiên niên kỷ I trước Công nguyên, được xem là đỉnh cao của giai đoạn này^[6]. Trong lịch sử, người Việt giữ vai trò trung tâm gắn kết các dân tộc trong dựng nước và giữ nước^[1][2].

Địa bàn cư trú

Địa bàn gốc của người Kinh là Bắc Bộ và bắc Trung Bộ^[1]. Ngày nay họ sinh sống trên khắp cả nước, đông nhất ở đồng bằng, trung du và ven biển, đồng thời có xu hướng tập trung nhiều hơn ở đô thị và khu công nghiệp^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Việt thuộc nhóm Việt - Mường, ngữ hệ Nam Á^[1][2]. Trong lịch sử, người Việt dùng chữ Hán và chữ Nôm; ngày nay dùng chữ Quốc ngữ^[1][2]. Dưới thời Lý, Văn Miếu - Quốc Tử Giám được dựng ở Thăng Long và được coi là trường đại học đầu tiên của đất nước^[1][2].

Kinh tế truyền thống

Nghề trồng lúa nước phát triển từ rất sớm, được đúc kết trong câu "Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống"; hệ thống đê điều là minh chứng cho việc chế ngự thiên nhiên để sản xuất^[1][2]. Người dân còn chăn nuôi gia súc, gia cầm, thả cá; con trâu được coi là tài sản gốc của nhà nông^[1][2]. Thủ công nghiệp phong phú với gốm sứ, dệt, điêu khắc gỗ, sơn mài, thêu, đan mây tre, đúc đồng; nhiều làng nghề dần tách khỏi nông nghiệp. Chợ làng, chợ phiên, chợ huyện luôn sầm uất^[1][2]. Bữa ăn thường ngày gồm cơm tẻ và nước chè, đồ nếp chỉ dùng dịp lễ tết; người Việt ưa canh rau, canh cua, cá, các loại mắm và dưa muối^[1].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà trệt, bố trí liền nhau theo mô hình nhà - sân - vườn - ao^[1][2]. Nhà chính thường ba hoặc năm gian, gian giữa trang trọng nhất, đặt bàn thờ tổ tiên^[1]. Nhà quay hướng nam, mái thấp, có hiên, khung gồm cột và vì kèo^[2]. Khi làm nhà mới, gia chủ xem tuổi, chọn hướng, chọn ngày khởi công và ngày rước tổ tiên về nhà mới^[1][2].

Khuôn viên nhà bà Cố Hợi, dựng lại ở Vườn Kiến trúc của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, vốn ở xã Thọ Lộc, huyện Thọ Xuân, Thanh Hóa. Nhà chính năm gian dựng năm 1906; năm 1933 nối thêm năm gian, năm 1937 làm thêm nhà ngang. Ba gian thờ tự là nơi thiêng liêng nhất, có nhiều mảng chạm khắc gỗ và 11 bức đại tự chữ Hán. Theo tục xưa, nhà không được cao hơn đình, lại ở vùng nhiều bão nên mái nhà thấp^[3]. Ngày nay, người Việt chủ yếu ở nhà xây mái bằng hoặc nhà tầng^[2].

Trang phục

Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, nam giới xưa mặc quần chân què, áo cánh nâu ở Bắc Bộ hoặc đen ở Nam Bộ; dịp lễ tết mặc quần trắng, áo chùng đen, đội khăn xếp, đi guốc mộc. Phụ nữ mặc váy đen, yếm, áo cánh nâu, chít khăn mỏ quạ đen ở Bắc Bộ, ngày hội mặc áo dài. Mùa đông, nam nữ đều mặc áo kép bông. Trang phục khác nhau theo tuổi và mức sống: chỉ người khá giả mới dùng lụa và đồ trang sức^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Phần lớn người Việt sống thành làng, vài làng hợp thành một xã^[1]. Làng thường có đình thờ Thành hoàng, chùa thờ Phật, đền thờ thánh và danh nhân^[2]. Trước Cách mạng tháng Tám, làng tự quản bằng các tổ chức như phe giáp, phường hội cùng hương ước và lệ làng^[1]. Gia đình chủ yếu gồm hai thế hệ, theo chế độ phụ quyền nhưng phụ nữ giữ vai trò quan trọng, thường quản lý kinh tế gia đình. Các họ phổ biến là Nguyễn, Trần, Lê, Phạm, Vũ; mỗi họ có nhà thờ tổ và chia thành chi, phái^[1].

Lễ cưới truyền thống gồm dạm, hỏi, cưới và lại mặt; trước đây hôn nhân do cha mẹ định đoạt, ngày nay nam nữ tự do tìm hiểu^[1][2]. Việc tang gồm các bước liệm, nhập quan, đưa đám, hạ huyệt, rồi cúng cơm, cúng tuần, cúng bách nhật, để tang và giỗ đầu^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Thờ cúng tổ tiên là tín ngưỡng quan trọng nhất, bàn thờ đặt ở nơi trang trọng nhất trong nhà. Nhiều gia đình còn thờ Thổ công, Táo quân, Ông Địa; ở làng có thờ Thành hoàng, Phật và các phúc thần^[1][2]. Người Việt theo nhiều tôn giáo, gồm Đạo Mẫu, Phật giáo, Thiên Chúa giáo, Tin Lành, Cao Đài và Hòa Hảo^[2]. Năm 2016, UNESCO ghi danh "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tín ngưỡng này thờ các Mẫu cai quản ba cõi trời, nước, rừng núi; hoạt động gồm thờ cúng hằng ngày, nghi lễ nhập hồn của thanh đồng và hội Phủ Dầy tại các đền thờ Mẫu^[4].

Tết Nguyên đán là lễ tết lớn nhất năm, sau đó là các hội mùa xuân; các dịp khác gồm Rằm tháng Giêng, Thanh minh, Đoan Ngọ, Rằm tháng Bảy, Trung thu và lễ cơm mới. Âm lịch gắn với phong tục, ngày giỗ, thời vụ; dương lịch là lịch chính thức hiện nay^[1].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Văn học dân gian gồm truyện cổ tích, ca dao, dân ca, tục ngữ, phản ánh nhiều mặt đời sống^[1][2]. Văn học viết đạt thành tựu lớn từ thời Lý - Trần và từ thế kỷ XV với Nguyễn Trãi, Nguyễn Bình Khiêm, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương^[1].

Quan họ là loại hình dân ca tiêu biểu, được UNESCO ghi danh năm 2009. Theo hồ sơ UNESCO, quan họ gắn với các làng ở vùng Bắc Ninh và Bắc Giang cũ (nay đều thuộc tỉnh Bắc Ninh), nhiều làng kết nghĩa với nhau. Hai nữ của một làng hát đối đáp luân phiên với hai nam của làng khác; phụ nữ truyền thống đội nón rộng và quàng khăn, nam giới đội khăn, che ô, mặc áo dài. Có hơn 400 lời ca với 213 làn điệu, nói về nỗi nhớ khi chia tay và niềm vui gặp gỡ; theo lệ, những người cùng hát với nhau không kết hôn với nhau. Quan họ được hát trong lễ hội, các cuộc thi và những buổi sinh hoạt thân mật, góp phần gắn kết các làng^[5].