Tỉnh · Miền Trung
Đơn vị hành chính hiện hành, hiệu lực từ 1 tháng 7, 2025. Căn cứ: Nghị quyết 202/2025/QH15 (chưa đối chiếu văn bản)
15 bài
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viết
Phương ngữ Nghệ Tĩnh (tiếng Nghệ) thuộc vùng phương ngữ Trung của tiếng Việt. Bài nêu vị trí trong ba vùng phương ngữ, đặc điểm thanh điệu, ngữ âm (vần anh/ach, nguyên âm o/ô), vốn từ riêng như đại từ và từ ngữ nghề nông, cùng các bộ từ điển và công trình nghiên cứu về tiếng địa phương này.
Danh mục: Di sản UNESCOThời kỳ: Lê Trung hưng – Trịnh – Nguyễn
Hoàng hoa sứ trình đồ là sách vẽ lộ trình đi sứ sang nhà Thanh do Thám hoa Nguyễn Huy Oánh biên soạn (1765–1768), bản chép năm 1887 do dòng họ giữ ở Trường Lưu (Hà Tĩnh), ghi vào danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2018.
Danh mục: Di sản UNESCOThời kỳ: Lê Trung hưng – Trịnh – Nguyễn
Bộ mộc bản khắc ngược chữ Hán của dòng họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu (Hà Tĩnh), in giáo trình cho Trường học Phúc Giang từ giữa thế kỷ XVIII, ghi vào danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2016. Số ván, niên đại, nơi lưu giữ lệch giữa các nguồn.
Danh mục: Nghệ thuật trình diễn
Ví và giặm là hai lối hát dân gian của người Nghệ An, Hà Tĩnh, gắn với lao động và đối đáp trai gái; UNESCO ghi danh năm 2014. Thời điểm hình thành chưa rõ (tư liệu nói phát triển từ thế kỷ XVII–XVIII); hiện hai tỉnh có hàng trăm câu lạc bộ nhưng làn điệu cổ đang mai một.
Danh mục: Trang phục
Áo tơi (áo lá) là tấm áo khoác che mưa nắng của người nông dân, xếp bằng lá rồi chằm bằng dây mây. Thôn Yên Lạc (Hà Tĩnh) là làng chằm tơi được báo chí nhắc nhiều; số hộ làm nghề giảm, còn niên đại và số liệu lệch giữa các nguồn.
Danh mục: Tây Sơn – NguyễnThời kỳ: Tây Sơn – Nguyễn
Nguyễn Công Trứ làm quan triều Nguyễn, nổi bật với việc khai hoang lập huyện Tiền Hải và Kim Sơn (1828–1829) và những bài hát nói. Bài nêu quan lộ, án vu cáo năm 1844, và những chỗ nguồn còn lệch hoặc mang tính tôn vinh.
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viếtThời kỳ: Tây Sơn – Nguyễn
Triều Tây Sơn chủ trương dùng chữ Nôm trong hành chính, giáo dục, thi cử: Chiếu lập học, Viện Sùng Chính dịch sách Hán ra Nôm, khoa thi Hương 1789. Bài nêu các nguồn và những điểm chênh lệch giữa chúng.
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viếtThời kỳ: Tây Sơn – Nguyễn
Kim Vân Kiều tân truyện do nhà Liễu Văn Đường khắc ván năm 1866 được xem là bản Kiều Nôm in cổ nhất còn lại. Bài nêu lần tìm thấy năm 2004 ở Nghệ An với hai lời kể khác nhau, việc xuất bản, ba dòng bản Kiều Nôm và cách đọc lại một số chữ Nôm.
Danh mục: Cận hiện đạiThời kỳ: Cận hiện đại
Cao trào 1930–1931, đỉnh cao là Xô viết Nghệ Tĩnh, gồm các cuộc biểu tình nông dân, chính quyền kiểu Xô viết ở một số huyện Nghệ An, Hà Tĩnh và cuộc đàn áp của Pháp. Bài trình bày theo nguồn sử học chính thống, kèm những hạn chế được chính các tác giả nêu và những chỗ số liệu còn lệch.
Danh mục: Cận hiện đạiThời kỳ: Cận hiện đại
Phong trào Cần vương nổ ra sau cuộc phản công ở kinh thành Huế đêm 4 rạng 5/7/1885 và Dụ Cần vương ngày 13/7/1885 của vua Hàm Nghi tại Tân Sở. Bài nêu các trung tâm khởi nghĩa, Hương Khê và những điểm các nguồn ghi khác nhau.
Danh mục: Bắc thuộc và đấu tranh giành độc lậpThời kỳ: Bắc thuộc
Mai Thúc Loan, hiệu Mai Hắc Đế, lãnh đạo khởi nghĩa Hoan Châu chống nhà Đường, xưng đế và đóng đô ở Vạn An (Nam Đàn, Nghệ An); các nguồn không thống nhất về năm khởi nghĩa (713 hay 722), năm mất, quê quán và số phận các vua triều Mai.
Danh mục: Lê Trung hưng – Trịnh – NguyễnThời kỳ: Lê Trung hưng – Trịnh – Nguyễn
Lê Hữu Trác (hiệu Hải Thượng Lãn Ông, 1724–1791) là danh y thời Lê – Trịnh, tác giả bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh (28 tập, 66 quyển) trong đó có Thượng kinh ký sự. Năm 2023 UNESCO thông qua nghị quyết cùng kỷ niệm 300 năm ngày sinh ông.
