Phong trào Cần vương (1885–1896)

Bối cảnh trước năm 1885

Sau Hiệp ước Harmand (25/8/1883) và Hiệp ước Patenôtre (6/6/1884), triều đình Huế mất gần hết thực quyền. Trong triều, phái chủ chiến do Tôn Thất Thuyết cầm đầu; ông vừa là một trong ba phụ chính đại thần, vừa giữ chức Thượng thư Bộ Binh. Vua Hàm Nghi lên ngôi ngày 2/8/1884^[1]. Theo Hà Mạnh Khoa (Viện Sử học), Tôn Thất Thuyết bí mật chiêu mộ và huấn luyện quân, mở "đường thượng đạo" dọc sườn đông Trường Sơn, rồi chuyển súng lớn, lương thực ra căn cứ Tân Sở ở Cam Lộ (Quảng Trị)^[1].

Thành Tân Sở được xây từ năm 1883 và cơ bản xong vào đầu năm 1885. Thành ngoại hình chữ nhật dài 548 m, rộng 418 m, tổng diện tích 22,9 ha; thành nội hình vuông, mỗi cạnh 250 m^[1][2]. Số người tham gia xây dựng được ghi khác nhau: Khoa nói huy động tới 2.000 dân phu, còn bài của Báo Nhân Dân viết "hàng chục nghìn người"^[1][2].

Đêm 4 rạng 5/7/1885 và Dụ Cần vương

Cuối tháng 5/1885, Bộ trưởng Ngoại giao Pháp chỉ thị Khâm sứ tìm cách loại Tôn Thất Thuyết khỏi triều đình^[1]. Biết trước ý đồ ấy, đêm mồng 4 rạng mồng 5/7/1885, ông cho hai đạo quân do Tôn Thất Lệ và Trần Xuân Soạn chỉ huy đồng loạt đánh các cứ điểm Pháp ở Huế. Quân Pháp phản công, chiếm kinh thành và đưa Đồng Khánh lên ngôi ngày 19/9/1885^[1]. Sáng 5/7, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi ra khỏi hoàng thành, rút về Tân Sở^[1][3].

Ngày 13/7/1885, tại Tân Sở, nhà vua ban văn bản kêu gọi quan lại và dân chúng giúp vua cứu nước, tức "Cần vương". Lời kêu gọi mời người có trí giúp mưu, người khỏe giúp sức, người giàu góp của^[1][3]. Khoa lưu ý rằng văn bản này trước đây thường gọi là "Chiếu", nhưng bản gốc chụp trong tư liệu chiến tranh Trung – Pháp mở đầu bằng chữ "Dụ" nên ông dùng tên "Dụ Cần vương"^[1]. Tân Sở sớm lộ nhược điểm: vùng ít dân, khó tuyển quân và tiếp tế. Vì vậy Tôn Thất Thuyết đưa nhà vua vượt sang phía tây Trường Sơn, về sơn phòng Ấu Sơn (Hương Khê, Hà Tĩnh)^[1].

Các trung tâm khởi nghĩa

Phong trào lan khắp nước, mạnh nhất ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Khoa nhấn mạnh có cuộc khởi nghĩa nổ ra trước Dụ, có cuộc nổ ra sau Dụ, và có cuộc vẫn tiếp diễn khi nhà vua đã bị bắt^[1].

• Ở đồng bằng Bắc Bộ, tiêu biểu là Bãi Sậy (1883–1892): từ 1885 Nguyễn Thiện Thuật tập hợp nhiều toán nhỏ dưới danh nghĩa Cần vương, hoạt động ở Hưng Yên, Hải Dương và một phần Bắc Ninh^[1].
• Ở Thanh Hóa, căn cứ Ba Đình (1886–1887) do Phạm Bành và Đinh Công Tráng chỉ huy, dựng thành tuyến phòng ngự cố định ở ba làng Mỹ Khê, Thượng Thọ, Mậu Thịnh. Sau đó là khởi nghĩa Hùng Lĩnh (1887–1892) của Tống Duy Tân và Cao Điển^[1].
• Ở Hà Tĩnh và các tỉnh lân cận là khởi nghĩa Hương Khê, được coi là cuộc lớn nhất và dài nhất^[1][4].

Hàm Nghi bị bắt và khởi nghĩa Hương Khê

Theo bộ Lịch sử Việt Nam mà Khoa dẫn, vua Hàm Nghi bị Pháp bắt ngày 1/11/1888^[1]. Bài của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia kể rằng thuộc hạ Trương Quang Ngọc phản bội, bắt vua giao cho Pháp; hai con trai Tôn Thất Thuyết tuẫn tiết, còn ông đã sang Trung Quốc cầu viện từ tháng 2/1886 mà không thành, rồi bị nhà Thanh quản thúc năm 1895 theo yêu cầu của Pháp^[3].

Từ Hà Tĩnh, Phan Đình Phùng (1847–1895) cùng Cao Thắng tổ chức lực lượng ở vùng rừng núi, địa bàn gồm bốn tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình; nghĩa quân được chia thành 15 quân thứ^[1][4]. Các nguồn không thống nhất về trận Vụ Quang: bài trên Nhân Dân ghi chiến thắng ở Vụ Quang năm 1892, còn Khoa ghi trận thắng lớn ngày 17/10/1894^[1][4]. Phan Đình Phùng hy sinh ngày 28/12/1895; các nguồn tính phong trào kết thúc năm 1896^[1][4].

Đánh giá

Các tác giả đều xem Cần vương là phong trào yêu nước, nhưng nhấn vào những mặt khác nhau. Khoa viết rằng tuy mang danh nghĩa phò vua, thực chất đây là phong trào chống Pháp của nhân dân, do cả võ quan triều đình lẫn văn thân, sĩ phu lãnh đạo; song vẫn mang tính địa phương, thiếu phối hợp, trong khi đối phương có bộ máy chỉ huy thống nhất và vượt trội về vũ khí^[1]. Bài trên Nhân Dân về Hương Khê thêm các nguyên nhân: nghĩa quân bị bó trong vùng rừng núi bốn tỉnh, ít liên hệ với bên ngoài, hậu cần cạn dần^[4]. Một hội thảo về Tân Sở được báo Nhân Dân dẫn lại đã gọi đây là "phong trào yêu nước vĩ đại" kéo dài hơn mười năm^[2].

Chiến tranh và thời gian đã xóa gần hết dấu vết thành Tân Sở trên thực địa; di tích được khôi phục dần, xếp hạng di tích quốc gia năm 1995. Nay ở đó có đền thờ vua Hàm Nghi cùng các tướng sĩ Cần vương, và tỉnh Quảng Trị đang đề nghị nâng lên di tích quốc gia đặc biệt^[2].