Cao trào cách mạng 1930–1931 và Xô viết Nghệ Tĩnh

Bối cảnh

Cao trào cách mạng 1930–1931, đỉnh cao ở Nghệ An và Hà Tĩnh, thường được gọi chung là phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh. Theo Báo Nhân Dân, sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, thực dân Pháp tăng khai thác Đông Dương; cuộc khủng hoảng kinh tế 1929–1933, thuế khóa nặng, thiên tai mất mùa liên miên và sự bóc lột ở các trung tâm như Vinh – Bến Thủy đẩy đời sống công nhân, nông dân vào cảnh cùng cực. Cuối năm 1929 ở Nghệ Tĩnh đã có tổ chức cộng sản, sau hợp nhất vào Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 3/2/1930^[1]. Đây là cách trình bày của báo Đảng, nhấn mạnh nguyên nhân kinh tế – xã hội và vai trò tổ chức của Đảng.

Diễn biến chính

Rạng sáng 1/5/1930, nhân Ngày Quốc tế Lao động, cờ đỏ xuất hiện ở nhiều nơi tại Hà Tĩnh, và có cuộc biểu tình lớn ở Bến Thủy bị chính quyền công sứ huy động lính đàn áp^[1]. Báo Nghệ An coi mốc này là "cú hích lịch sử" làm bùng nổ làn sóng đấu tranh toàn quốc, rồi phong trào lên cao trào ở Nghệ Tĩnh^[2]. Cuộc biểu tình lớn nhất được Nhân Dân nêu là của hơn 20.000 nông dân huyện Thanh Chương ngày 1/9/1930; tri huyện bị đuổi, chính quyền "về tay nhân dân"^[1]. Ngày 12/9/1930, đoàn biểu tình ở Hưng Nguyên bị máy bay Pháp ném bom; Nhân Dân ghi 215 người chết, 125 người bị thương, còn một bài tạp chí của Đại học Thái Nguyên ghi 217 người chết, 125 bị thương, nên con số thương vong chưa thống nhất^[1][3].

Ở nhiều huyện (Thanh Chương, Nam Đàn, Hưng Nguyên, Nghi Lộc, Anh Sơn, Can Lộc, Thạch Hà), theo Nhân Dân, đã lập chính quyền theo hình thức Xô viết, tịch thu 5.599 mẫu ruộng chia cho dân cày (kể cả phụ nữ) và tổ chức Tự vệ Đỏ khoảng 9.050 người^[1]. Chính quyền này tồn tại ở nông thôn Nghệ Tĩnh trong khoảng hơn nửa năm^[2]. Từ đầu năm 1931 phong trào giảm sút, rồi lắng xuống hẳn vào khoảng cuối thu 1931^[2].

Đặc điểm theo sử học chính thống

Bài viết trên Báo Nghệ An, dẫn tư liệu của Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh, nêu năm đặc điểm của cao trào: có định hướng chính trị rõ dưới cờ đỏ búa liềm; đông đảo công nhân, nông dân tham gia; mang tính toàn quốc dù đỉnh cao ở Nghệ Tĩnh; bước đầu có sự phối hợp giữa công – nông – binh; và do Đảng phát động nhưng cán bộ địa phương cũng chủ động^[2]. Tác giả bài đó cũng nhận xét khác với khởi nghĩa Yên Bái của Việt Nam Quốc dân Đảng, cao trào này chủ yếu diễn ra bằng biểu tình, mít tinh quần chúng^[2].

Tranh luận và những điểm nhìn thẳng

Chính các nguồn Việt Nam cũng ghi nhận những hạn chế. Báo Nghệ An viết rằng việc phong trào trở thành cao trào với hình thức quyết liệt, có xu hướng "manh động, bạo động non", nằm ngoài dự kiến và chủ trương của Trung ương Đảng, và sau đó sự chỉ đạo của Trung ương không kịp thời^[2]. Bài của Lê Thị Thu Hương (Đại học Thái Nguyên) cho biết Trung ương phê bình cả sai lầm tả khuynh lẫn hữu khuynh, đặc biệt chỉ thị "thanh đảng" ở Xứ ủy Trung Kỳ, được xem là quá tả, gây tổn thất cho phong trào lúc địch đàn áp^[3]. Cùng bài đó rút bài học về giữ bí mật vì nhiều cán bộ chủ chốt bị bắt và hy sinh^[3]. Những nhận xét này xuất phát từ các tác giả trong khuôn khổ sử học Đảng; bài chưa đối chiếu được với tài liệu lưu trữ Pháp hay các nghiên cứu độc lập ngoài Việt Nam.

Ý nghĩa và đánh giá

Theo Lê Thị Thu Hương, Hồ Chí Minh viết rằng Pháp đã "dập tắt phong trào trong biển máu" nhưng Xô viết Nghệ Tĩnh chứng tỏ tinh thần và năng lực cách mạng của nhân dân, và phong trào tuy thất bại nhưng rèn lực lượng cho Cách mạng Tháng Tám. Tác giả bài tạp chí đánh giá đây là cuộc diễn tập đầu tiên của cách mạng Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng, đặt ra vấn đề liên minh công – nông và ruộng đất^[3]. Nhân Dân dẫn một tờ báo Pháp ở Sài Gòn thừa nhận ở nông thôn Bắc Trung Kỳ, "Xô viết đã tổ chức chính quyền hành chính của họ"^[1]. Các nhận định về ý nghĩa quốc tế và vị trí lịch sử đều từ nguồn nhà nước, Đảng và các nhà sử học trong nước, nên cách nhìn của các học giả ngoài Việt Nam cần được tham khảo thêm khi nghiên cứu sâu hơn.