Nguyễn Đình Chiểu (1822–1888): Lục Vân Tiên và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc

Cuộc đời

Nguyễn Đình Chiểu (1822–1888), thường gọi là Đồ Chiểu, sinh ngày 1/7/1822 ở làng Tân Thới, tỉnh Gia Định (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh), trong gia đình nhà nho có cha gốc Thừa Thiên. Theo Báo Nhân Dân, ông mất ngày 3/7/1888 tại làng An Bình Đông, gần chợ Ba Tri (Bến Tre)^[1]. Sau khi bị mù, ông lấy hiệu Hối Trai, mở trường dạy học và bốc thuốc; Nhân Dân kể ông ba lần đổi nơi ở: quê mẹ ở Gia Định, quê vợ ở Cần Giuộc và Ba Tri^[1]. Cũng nguồn này xếp ông thứ ba trong số những danh y vừa làm văn chương vừa lo việc nước, sau Tuệ Tĩnh và Hải Thượng Lãn Ông^[1].

Lục Vân Tiên

Trước khi Pháp xâm lược, sáng tác của ông thiên về truyện thơ truyền thống bàn về đạo đức xã hội, nổi tiếng nhất là Lục Vân Tiên. Theo Nhân Dân, truyện gồm 2.082 câu lục bát, viết khoảng đầu thập niên 1850, kể về chàng Lục Vân Tiên cũng bỏ thi, chịu tang mẹ, bị mù rồi được chữa sáng lại, rồi gặp Kiều Nguyệt Nga^[1]. Nhân Dân coi đây là kiệt tác gắn với số phận của chính tác giả^[1]. Tuổi Trẻ cho biết sách được dịch nhiều lần ra tiếng Pháp, ra tiếng Nhật năm 1985 và tiếng Anh năm 2016, và đề cao các giá trị tình nghĩa, ước mơ công lý của người bình dân và việc truyện được chuyển thể sang tranh dân gian, tuồng, phim, nhạc kịch^[4]. Đó là cách đọc phổ biến trong báo chí, không phải kết luận đã được các nhà nghiên cứu độc lập đối chiếu.

Thơ văn chống Pháp

Sau năm 1859, theo Nhân Dân, ông viết loạt tác phẩm khích lệ tinh thần chiến đấu và tôn vinh nghĩa sĩ: "Chạy giặc" (1859), "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc" (1861), "Văn tế Trương Định" (1864), mười hai bài thơ điếu Phan Tòng (1867) và các bài văn tế khác^[1]. Tuổi Trẻ gọi ông là tác giả hàng đầu thể văn tế và viết rằng ông thuộc phong trào "phi thực dân hóa" của các dân tộc Á – Phi^[4]; đây là nhận định của một tác giả bài báo.

Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc

Bài văn tế gắn với trận đánh đêm 16/12/1861 ở chợ Trường Bình, Cần Giuộc. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, ông về quê vợ chạy giặc, ở chùa Tôn Thạnh từ 1859 đến 1861; nhà thơ Châu Anh Phụng kể ông lúc đó đã mù, có người ghi lại sáng tác và bà tìm được bản chép tay trong gia đình người thư ký ấy. Cũng theo bài này, không tài liệu nào chép và cũng không ai nhớ tên gần 30 nghĩa sĩ^[3].

Về chi tiết, các nguồn khác nhau. Bài của Báo Sài Gòn Giải Phóng, dẫn lời tiểu dẫn cổ, ghi nghĩa quân chết trận mười lăm người, còn chính tác giả bài này ghi 27 người hy sinh trong trận đó, và cho rằng lễ truy điệu theo lệnh Tuần phủ Gia Định Đỗ Quang, rồi bài văn được bộ Lễ phổ biến ra nhiều tỉnh^[2]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia lại lưu ý tên chùa được sách Ngữ văn lớp 11 chép là "Tông Thạnh" trong khi bản Hán Nôm sưu tầm ở địa phương ghi "Tôn Thạnh", và chùa đổi tên vì kỵ húy từ năm 1841^[3]. Bài Sài Gòn Giải Phóng cũng dẫn hai bài thơ của Tùng Thiện Vương Miên Thẩm và Mai Am đề cảm khi đọc văn tế, như bằng chứng bài này lan tới cả triều đình Huế^[2].

Ghi nhận và cách đánh giá

Theo Nhân Dân, kỳ họp lần thứ 41 Đại hội đồng UNESCO (9–24/11/2021) thông qua hồ sơ Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu trong danh sách các danh nhân văn hóa, sự kiện lịch sử năm 2022–2023; từ năm 1992, tỉnh Bến Tre lấy ngày 1/7 và 3/7 làm ngày truyền thống văn hóa của tỉnh^[1]. Báo cũng cho biết ngay trong chiến tranh, chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tổ chức kỷ niệm ngày sinh và ngày mất của ông ở các năm tròn, vừa để tưởng nhớ vừa để khích lệ tinh thần nhân dân^[1].

Cần lưu ý các nguồn dùng ở đây đều là báo chí hoặc bài của bảo tàng, mang giọng tôn vinh. Chưa có chuyên khảo văn học để đánh giá riêng thơ Nôm, truyện thơ và vai trò của tác giả trong văn học Nam Bộ, nên bài chỉ tóm tắt những gì các nguồn nêu.