Địa đạo Củ Chi (Thành phố Hồ Chí Minh)

Hình thành

Địa đạo Củ Chi xuất hiện khoảng năm 1948, trong kháng chiến chống Pháp, sớm nhất ở hai xã Tân Phú Trung và Phước Vĩnh An. Lúc đầu chỉ là những đoạn hầm ngắn, cấu trúc đơn giản, dùng cất giấu tài liệu và cho cán bộ trú ẩn^[1][3][4]. Sang thời chống Mỹ, hệ thống được gia cố và mở rộng; giai đoạn 1961–1965, du kích phát triển mạnh, sáu xã phía bắc huyện hoàn chỉnh đường hầm "xương sống", từ đó các nhánh nối thành mạng liên hoàn^[1][2]. Từ 1961, Củ Chi còn là địa bàn của Khu ủy và Bộ chỉ huy Quân khu Sài Gòn – Gia Định, và đến năm 1966, khi quân Mỹ vào miền Nam, hệ thống phát huy tối đa tác dụng^[3].

Quy mô và cấu trúc

Các nguồn không thống nhất về chiều dài. Báo Nhân Dân ghi đến tháng 1/1967 đường hầm dài hơn 250 km, nối với khoảng 500 km chiến hào và công sự trên mặt đất^[1]. VietnamPlus ghi 250 km ở phần nội dung nhưng ghi "hơn 200 km" ở một chú thích ảnh; Thanh Niên viết hơn 200 km^[2][3]. Wikipedia tiếng Anh dẫn con số 121 km (75 dặm) cho khu du lịch^[5].

Độ sâu cũng được mô tả khác nhau: VietnamPlus có chỗ ghi ba tầng ở 3 m, 6 m và 12 m, chỗ khác ghi 3 m, 5 m và 8–10 m (một số đoạn tới 12 m)^[2]; Nhân Dân chỉ nói có đoạn gồm hai đến ba tầng, giữa các tầng có nắp hầm bí mật, nút chặn và những đoạn eo hẹp^[1]. Trong hệ thống có hầm ở và làm việc của Khu ủy và Quân khu, bếp Hoàng Cầm, hầm giải phẫu, hầm chữ A cho phụ nữ, người già và trẻ em trú ẩn, kho vũ khí, kho lương thực và giếng nước^[1].

Đối đầu với các chiến dịch càn quét

Theo VietnamPlus, đầu năm 1966 Mỹ mở chiến dịch Crimp (8–19/1) với khoảng 12.000 quân, rồi chiến dịch Cedar Falls ngày 8/1/1967 với khoảng 30.000 quân kéo dài 19 ngày^[2]. Wikipedia ghi chiến dịch Crimp khoảng 8.000 quân, kèm máy bay B-52 ném bom, và nhắc những toán "chuột cống" (tunnel rats) quân Mỹ tình nguyện chui vào hầm; trong Cedar Falls, quân Mỹ tìm thấy một cơ quan cấp huyện với khoảng nửa triệu tài liệu^[5]. Bài VietnamPlus liệt kê thiệt hại của đối phương trong Cedar Falls là 3.500 người, 130 xe tăng và xe bọc thép, 28 máy bay, còn phía Việt Nam có khoảng 1.000 thường dân thương vong, 15.000 người bị dồn vào ấp chiến lược và 6.000 nhà bị đốt^[2]. Đây là số liệu từ một phía, chưa được đối chiếu với nguồn của phía Mỹ.

Đời sống bên trong rất khắc nghiệt. Wikipedia mô tả thiếu không khí, thức ăn và nước, đầy kiến, rết, rắn, bọ cạp; sốt rét là nguyên nhân gây chết đứng thứ hai sau thương tích chiến đấu^[5]. Về Tết Mậu Thân 1968, VietnamPlus ghi lực lượng xuất phát từ hệ thống địa đạo đánh nhiều mục tiêu ở Sài Gòn, trong khi bài của Nhân Dân không đề cập^[1][2]. Wikipedia cho biết từ năm 1969 các đợt ném bom rải thảm của B-52 làm sập một số đoạn, nhưng đa số hầm vẫn còn^[5].

Số liệu thiệt hại

Báo Nhân Dân tổng kết Củ Chi hứng khoảng 500.000 tấn bom đạn Mỹ trong giai đoạn 1954–1975, chừng 480 tấn chất độc hóa học, 10.101 thường dân thiệt mạng, hơn 10.000 cán bộ chiến sĩ hy sinh, 28.421 ngôi nhà bị đốt và khoảng 20.000 ha ruộng rẫy, rừng bị tàn phá^[1]. Số cuộc càn quét được ghi chênh nhau mười lần: hơn 5.000 trong bài của Nhân Dân và 50.454 trong bài của VietnamPlus^[1][2]. Ngày 17/9/1967, Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam trao danh hiệu "Đất thép thành đồng" cho Củ Chi^[1].

Di tích và hồ sơ di sản

Khu di tích gồm địa đạo Bến Dược (xã Phú Mỹ Hưng, từng là căn cứ của Quân khu và Khu ủy) được xếp hạng cấp quốc gia năm 1979, và Bến Đình (xã Nhuận Đức, căn cứ Huyện ủy Củ Chi) năm 2004^[2]. Thời điểm xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt được ghi là năm 2015 (VietnamPlus, Nhân Dân), tháng 12/2015 (Thanh Niên) và lễ trao bằng ngày 12/2/2016 (Báo Văn hóa)^[1][2][3][4]. Báo Văn hóa cho biết khu di tích đón hơn 20 triệu lượt khách trong 20 năm^[4]. Wikipedia mô tả Bến Dược có phần địa đạo gốc, còn Bến Đình là khu được mở rộng, phục dựng cho khách tham quan, và nhắc rằng đoạn phim giới thiệu cho khách từng được mô tả là ca ngợi du kích bằng cụm "anh hùng diệt Mỹ"^[5].

Hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận là di sản thế giới đã được chuẩn bị từ năm 2019, trong đó Bộ Văn hóa yêu cầu hỏi ý kiến Bộ Quốc phòng vì giá trị quân sự^[3]. Giai đoạn 1 xong năm 2022; giai đoạn 2 dự kiến kéo dài 4–5 năm, hồ sơ có thể hoàn thiện vào khoảng năm 2027, và địa đạo chưa được công nhận là di sản thế giới^[1][4].