Phan Châu Trinh (1872–1926) và phong trào Duy Tân

Thân thế

Phan Châu Trinh sinh ngày 8/8/1872 ở làng Tây Lộc, huyện Tiên Phước, Quảng Nam (nay thuộc thành phố Đà Nẵng). Ông học chữ Hán và võ với cha, đỗ cử nhân năm 1900, rồi phó bảng năm 1901 cùng khoa với Nguyễn Sinh Sắc. Ông ra làm Thừa biện Bộ Lễ một thời gian rồi từ quan^[1]. Bài của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia viết rằng ông ra làm quan để cứu nước chứ không phải để vinh thân phì gia, và thuở nhỏ từng theo cha tham gia phong trào võ trang chống Pháp^[2].

Con đường cải cách

Ông cùng Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp khởi xướng phong trào Duy Tân từ Quảng Nam, nêu khẩu hiệu "khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh": mở trường dạy chữ quốc ngữ và kiến thức thực dụng, đề cao tự lực, phát triển hội buôn và kinh tế^[2][5]. Theo Trần Thị Phương Hoa (Viện Sử học), ông gửi đề nghị tới Toàn quyền Paul Beau xin cải thiện kinh tế, cho dân tự do mở trường học và buôn bán; ông đòi cải cách chính trị và dân quyền bằng con đường ôn hòa^[1]. Bài của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tóm tắt chủ trương ấy là công khai, phản đối bạo động và "ỷ Pháp cầu tiến bộ", tức dựa vào chính quyền bảo hộ để cải cách xã hội trước khi tính đến độc lập^[2]. Đây là điểm ông khác Phan Bội Châu, người chủ trương bạo động và cầu viện nước ngoài^[2].

Hoa ghi ông gặp Phan Bội Châu năm 1904 rồi gặp lại ở Hồng Kông hoặc Quảng Đông vào năm 1906; theo bà, lần chia tay tháng 5/1906 là lần gặp cuối cùng^[1].

Dân biến 1908 và Côn Đảo

Đầu năm 1908, phong trào chống sưu cao thuế nặng bùng lên ở Đại Lộc (Quảng Nam) ngày 9/3/1908, rồi lan ra nhiều tỉnh Trung Kỳ, từ Quảng Ngãi, Thừa Thiên, Bình Định đến Phú Yên và các tỉnh Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa^[3]. Lê Thí (Báo Đà Nẵng) cho rằng đây là những cuộc biểu tình chính trị bất bạo động đầu tiên, và việc nổi dậy không đồng bộ giúp Pháp dễ đàn áp. Ông cũng dẫn báo cáo mật của Pháp cho thấy có tổ chức đứng sau, trái với lập luận của Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng rằng đó là phản ứng tự phát^[3]. Pháp lấy cớ đó để đàn áp, xóa sạch thành quả bốn năm Duy Tân; nhiều sĩ phu bị giết, bị bắt hoặc đày ra Lao Bảo, Côn Đảo^[3]. Phan Châu Trinh bị bắt và đày Côn Đảo^[1][2].

Những năm ở Pháp

Các nguồn ghi mốc ra tù khác nhau. Bài của Bảo tàng chỉ nói ông ở Côn Đảo ba năm, được trả tự do năm 1911 nhờ Hội Nhân quyền Pháp can thiệp^[2]. Hoa kể cụ thể hơn: tháng 6/1910 ông được ân xá nhưng bị quản thúc ở Mỹ Tho, rồi tháng 3/1911 sang Pháp cùng con trai Phan Châu Dật^[1]. Ông ở Pháp khoảng 14 năm. Theo Bảo tàng, tháng 6/1919 ông cùng Nguyễn Ái Quốc và Phan Văn Trường soạn bản yêu sách của nhân dân An Nam gửi Hội nghị Versailles; năm 1922 ông viết Thất điều thư tố cáo vua Khải Định^[2]. Về nước cũng có ba cách ghi: tháng 6/1925 (Hoa), cuối năm 1925 (Bảo tàng) và năm 1922 (Báo Nhân Dân)^[1][2][4]. Ở Sài Gòn ông diễn thuyết về "Quân trị chủ nghĩa và Dân trị chủ nghĩa" và "Đạo đức và luân lý Đông Tây", rồi lâm bệnh nặng^[1].

Tang lễ năm 1926

Phan Châu Trinh mất ngày 24/3/1926 tại Sài Gòn. Lễ tang ngày 4/4/1926, đoàn đưa tang đi qua các phố Pellerin, đại lộ Norodom, trường Paul Blanchy, đường Tân Định rồi đến nghĩa địa Tân Sơn Nhất; Huỳnh Thúc Kháng đọc điếu văn^[1]. Số người dự cũng khác nhau: "hàng vạn" theo Hoa, "hàng chục vạn" theo bài trên Báo Nhân Dân^[1][4]. Từ Nam ra Bắc có nhiều nơi lập lễ truy điệu, để tang; Hoa cho biết học sinh đeo băng tang, một số nơi bãi khóa, còn Trần Huy Liệu vừa vui vừa lo vì phong trào còn tự phát, thiếu tổ chức và chương trình^[1]. Báo Nhân Dân dẫn lời Nguyễn Ái Quốc rằng người An Nam chưa từng chứng kiến sự kiện nào lớn như thế^[4].

Đánh giá

Bài của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu ý trước đây ông từng bị xem là nhà cải lương, thiếu tinh thần "thiết huyết", còn gần đây được đánh giá là nhà yêu nước và nhà tư tưởng có đường lối sáng suốt^[2]. Hoa xem tang lễ là bước chuyển trong sự hình thành phong trào yêu nước mang tính quần chúng^[1]. Một bài đăng năm 2026 trên Báo Đà Nẵng đọc lại ba mệnh đề của ông theo nhu cầu hiện nay: nâng cao giáo dục và khoa học, đề cao tự lực, và để người dân hưởng thành quả phát triển^[5].