Liên bang Đông Dương (1887–1945)

Thành lập

Liên bang Đông Dương (Union indochinoise) ra đời theo sắc lệnh ngày 17/10/1887, đặt dưới quyền Bộ Thuộc địa Pháp; bài của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I lại nhắc một sắc lệnh ngày 20/10/1887, trong đó có ba điều sau này bị bãi bỏ^[1][2]. Ban đầu liên bang gồm Nam Kỳ (thuộc địa), Trung Kỳ và Bắc Kỳ (hai xứ bảo hộ của triều Nguyễn) cùng Cao Miên. Lào được đưa vào ngày 3/10/1893, sau khi Pháp đặt bảo hộ từ năm 1889, và từ năm 1900 có thêm Quảng Châu Loan^[2].

Cùng lúc đó chức Toàn quyền Đông Dương được lập. Người giữ chức đầu tiên là Constans, nhậm chức từ cuối năm 1887; người cuối cùng là Jean Decoux (1940–1945)^[1][2]. Tên vị Toàn quyền đầu tiên được viết "Constans" ở bài của Trung tâm Lưu trữ và "Constant" ở bài Thanh Niên^[1][2].

Quyền hạn và bộ máy

Toàn quyền do Tổng thống Pháp bổ nhiệm bằng sắc lệnh. Theo Nguyễn Quang Diệu, sắc lệnh năm 1887 giao cho Toàn quyền quyền cai trị về hành chính, luật pháp, tài chính, thuế khóa, quân sự và ngoại giao; chỉ Toàn quyền được đặt thuế và được kiểm duyệt hoặc cấm lưu hành sách báo không in bằng tiếng Pháp^[2]. Sắc lệnh ngày 21/4/1891 (11 điều) quy định rõ hơn chức năng ấy: Toàn quyền liên hệ với Bộ Thuộc địa, tổ chức các công sở, chỉ đạo trực tiếp Thống đốc Nam Kỳ, các viên chức đại diện ở những xứ bảo hộ và tư lệnh quân đội, lập ngân sách hằng năm; các công trình vượt ngân sách phải được Phủ Toàn quyền duyệt^[1].

Bên dưới là Thống đốc Nam Kỳ (sau đổi thành Phó soái, đặt trụ sở ở dinh nay là Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh), Tổng trú sứ Trung – Bắc Kỳ theo Hiệp ước Giáp Thân (6/6/1884), Khâm sứ Cao Miên^[2]. Hoàng Hằng mô tả bộ máy gồm Phủ Toàn quyền, Sở Kiểm soát, Thống đốc Nam Kỳ, Khâm sứ Trung Kỳ, Khâm sứ Cao Miên, Thống sứ Bắc Kỳ và các cơ quan quân sự^[1]. Hai bài gọi chức danh ở vùng Trung – Bắc Kỳ không giống nhau (Tổng trú sứ, Thống sứ, Khâm sứ), nên ở đây không chốt một cách gọi duy nhất. Diệu còn nhắc Nha Kinh lược Bắc Kỳ, lập năm 1886 và bãi bỏ năm 1897, cùng những xung đột giữa phe quân sự và phe dân sự trong chính quyền thuộc địa^[2].

Thời Paul Doumer (1897–1902)

Paul Doumer thường được coi là người xây dựng định hình cho liên bang. Mai Anh Tuấn, khi điểm cuốn sách của Amaury Lorin về ông, cho biết Doumer lập hệ thống thuế nhiều tầng để cứu ngân sách; năm 1898 vay 200 triệu franc từ chính quốc để xây hạ tầng, và sau năm năm cầm quyền Đông Dương lần đầu có lãi^[3]. Các nguồn liệt kê những khoản thu được đẩy mạnh: thuế thân, thuế đất, muối, rượu, thuốc phiện^[3][4]. Theo Phạm Nguyễn (Báo Nhân Dân), ngân sách thuộc địa tăng từ khoảng 20 triệu đồng Đông Dương năm 1899 lên 33 triệu năm 1902 và 42 triệu năm 1911^[4]. Những công trình gắn với thời kỳ này gồm cầu Long Biên, cầu Thành Thái và đường sắt xuyên Việt^[4].

Các cách nhìn khác nhau

Việc đánh giá thiết chế này còn nhiều tranh luận, thể hiện rõ trong cách các tác giả bình luận về Doumer. Lorin, theo lời Mai Anh Tuấn, nhấn mạnh vai trò của ông trong tiến trình hiện đại hóa và việc ủng hộ hoạt động khoa học, văn hóa; đồng thời cho rằng ông thường báo cáo sai thực tế, bộ máy lập ra cồng kềnh, tốn kém, còn sưu cao thuế nặng trở thành "khối thuốc nổ ngấm ngầm" khi phong trào chống Pháp vẫn nổ ra^[3]. Phạm Nguyễn phê phán việc ca ngợi Doumer là người "khai sáng" dựa trên hồi ký của chính ông; theo tác giả, các công trình và tăng trưởng ngân sách là hệ quả của chính sách khai thác thuộc địa, phục vụ người Pháp chứ không phải người bản xứ, nhưng cũng không nên bỏ qua những đóng góp riêng lẻ của một số người Pháp như bác sĩ Yersin^[4]. Các toàn quyền kế nhiệm, theo Mai Anh Tuấn, phần lớn tiếp tục hoặc điều chỉnh khuôn khổ do Doumer dựng^[3].