Nhà tù Hỏa Lò (Hà Nội)

Xây dựng và cái tên Hỏa Lò

Thực dân Pháp xây nhà tù trên đất làng Phụ Khánh (tổng Vĩnh Xương, huyện Thọ Xương, Hà Nội) vào năm 1896. Làng có nghề làm đồ gốm nung như siêu, ấm, bếp lò nên dân gian gọi là làng "Hỏa Lò", và tên ấy gắn với nhà tù; khi người Pháp chiếm Hà Nội, dân làng cùng đình chùa bị dời hoặc phá, đất được dùng xây nhà tù, tòa án và sở mật thám^[1]. Tên chính thức ban đầu là Nhà tù Trung ương (Maison Centrale)^[2][3].

Các nguồn ghi chi tiết không hoàn toàn khớp nhau. Theo trang di tích, bản thiết kế được Toàn quyền duyệt ngày 27/4/1896 trong một bài, nhưng một bài khác của cùng trang lại ghi bản dự án xong ngày 24/1/1896 và được duyệt ngày 27/2/1896, đưa vào sử dụng từ năm 1899 khi chưa hoàn thiện^[1][2]. Tường đá được ghi cao 5 m trong bài thứ nhất và 4,5 m trong bài của Tuấn Hải^[1][3]. Wikipedia tiếng Anh ghi thời gian xây là 1896–1901^[5]. Tổng diện tích được ghi là 12.908 m², thuộc loại nhà tù lớn và kiên cố bậc nhất Đông Dương lúc bấy giờ^[1][2].

Dưới thời thuộc Pháp

Nhà tù chủ yếu giam người yêu nước và chiến sĩ cách mạng. Theo bài của Tuấn Hải, trong số đó có các nhà nho Phan Bội Châu, Lương Văn Can, Dương Bá Trạc, và những người sau này giữ chức vụ lãnh đạo như Nguyễn Văn Cừ, Trường Chinh, Lê Duẩn, Nguyễn Văn Linh, Đỗ Mười; năm 1930, chi bộ Đảng đầu tiên trong nhà tù được lập, do Hoàng Quốc Việt làm bí thư^[3]. Hiện vật còn lại gồm cổng chính nguyên bản, hai cửa cống ngầm gắn với các vụ vượt ngục năm 1945 và 1951, và chiếc máy chém từng dùng để hành quyết tù nhân^[3].

Nhà tù thường quá tải. Theo Wikipedia, sức chứa được nâng từ 460 lên 600 người sau đợt cải tạo năm 1913, nhưng số người thực tế đã lên khoảng 730 vào năm 1916, 895 năm 1922, 1.430 năm 1933 và hơn 2.000 vào năm 1954^[5].

Sau năm 1954 và giai đoạn tù binh Mỹ

Ngày 10/10/1954, sau khi hòa bình lập lại ở Hà Nội, nhà tù được giao cho Ủy ban Quân quản Hà Nội, đổi tên thành Trại tạm giam phạm nhân Hà Nội và về sau thuộc Công an thành phố^[2]. Từ năm 1964 đến 1973, một phần nhà tù giam phi công Mỹ bị bắn rơi trên miền Bắc^[2][3]. Trong tiếng Anh, tù binh Mỹ gọi nơi này là "Hanoi Hilton" một cách mỉa mai; Wikipedia ghi tù binh đầu tiên là Everett Alvarez Jr., bị bắn rơi ngày 5/8/1964, và trong số những người từng bị giam có John McCain^[5].

Đây là phần có hai cách kể trái ngược nhau. Các báo cáo của Thượng viện Mỹ năm 1972 và nhiều hồi ký của cựu tù binh mô tả việc tra tấn có hệ thống, còn phía Việt Nam nói đã đối xử nhân đạo theo công ước Genève; năm 2008, cựu quản trại Trần Trọng Duyệt khẳng định không ai bị tra tấn^[5]. Wikipedia lưu ý một số chi tiết trong hồi ký chưa có chú dẫn kiểm chứng^[5]. Các bài trên trang di tích không bàn đến tranh luận này.

Di tích hôm nay

Năm 1993, một phần nhà tù bị dỡ để xây Tháp trung tâm (khách sạn và văn phòng cho thuê), phần giáp phố Hỏa Lò được giữ lại^[2]; phần còn lại rộng 2.434 m²^[3]. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ra Quyết định số 1543-QĐ/VH ngày 18/6/1997 công nhận di tích^[2]. Bài của Tuấn Hải lại viết di tích được công nhận là "Di tích lịch sử cách mạng đặc biệt của Thủ đô" từ năm 1993; hai cách ghi này chưa được đối chiếu^[2][3].

Khu lưu niệm có đài tưởng niệm, mô hình tái hiện hình ảnh chiến sĩ trong tù, máy chém cùng nhiều hiện vật, tư liệu^[2]. VietnamPlus mô tả các xà lim chật, ẩm, tối với còng chân và coi đó là lời nhắc về sự tàn bạo của chế độ thực dân; nơi này cũng được dùng để giáo dục thiếu nhi về lòng yêu nước^[4]. Theo Wikipedia, phần trưng bày tập trung vào thời kỳ Pháp thuộc, phòng nói về tù binh Mỹ khá nhỏ, và một số cựu binh Mỹ cho rằng bảo tàng nhẹ nhàng hóa trải nghiệm của họ^[5].