Phong trào Đông Du (1905–1909)

Từ Duy Tân hội đến chủ trương "cầu học"

Năm 1904, Phan Bội Châu cùng Cường Để, Nguyễn Thành và hơn hai mươi đồng chí lập Duy Tân hội để đánh đuổi thực dân Pháp, giành lại độc lập. Phạm Đức Thuận (Đại học Cần Thơ) ghi tháng 5/1904, còn bài của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia chỉ ghi năm 1904^[1][2]. Hội tôn hoàng thân Cường Để làm minh chủ và chủ trương bạo động, cầu viện bên ngoài^[4]. Việc Nhật thắng Nga trong chiến tranh 1904–1905 khiến nhiều sĩ phu hướng về Nhật; theo Thuận, chính Nguyễn Thành gợi ý Phan Bội Châu sang đó cầu viện^[1].

Phan Bội Châu cùng Đặng Tử Kính và Tăng Bạt Hổ lên đường ngày 23/2/1905 theo Thuận, còn bài của Báo Nghệ An ghi tháng 1/1905^[1][3]. Ở Nhật, ông gặp Ôkuma Shigenobu và Inukai Tsuyoshi, đề nghị Nhật giúp vũ trang đánh Pháp nhưng bị từ chối. Từ đó ông chuyển trọng tâm sang xây dựng thực lực, và việc cầu viện trở thành phong trào đưa thanh niên sang Nhật cầu học, gọi là Đông Du^[1][2].

Tổ chức du học

Nhóm đầu chỉ có ba thanh niên là Nguyễn Thức Canh, Nguyễn Điển, Lê Khiết; sau đó số người tăng dần. Năm 1906 Cường Để sang Nhật, được xếp vào học trường Trấn Võ (bài Báo Nghệ An viết là "Chấn Võ")^[2][3]. Thời gian đầu, buổi sáng và buổi trưa học tiếng Nhật và kiến thức phổ thông, buổi chiều học quân sự; đời sống ngoài giờ học do học sinh tự quản. Tháng 10/1907 lập Hội Việt Nam Công hiến, Phan Bội Châu làm Tổng lý, Cường Để làm chủ tịch; hội chia bốn bộ, trong đó bộ kinh tế lo thu chi và vận động quyên góp^[2][3].

Về quy mô, hai bài báo ghi cao điểm 1907–1908 có khoảng 200 lưu học sinh^[2][3]. Phan Bội Châu tự thuật là không nhớ chắc, ước hơn 200 người: Nam Kỳ hơn 100, Trung Kỳ khoảng 50, Bắc Kỳ hơn 40^[1]. Danh sách trong công trình của Nguyễn Thúc Chuyên (157 nhân vật xuất dương) mà Thuận dẫn thì ít hơn con số ước tính ấy; Nghệ An dẫn đầu với 32 người, tiếp theo là Vĩnh Long với 23 và Hà Tĩnh với 13^[1].

Nguồn lực từ Nam Kỳ và từ người Nhật

Theo Thuận, khi phong trào gặp khó khăn về kinh phí, các nhân sĩ Nam Kỳ đã gánh vác phần lớn. Trần Chánh Chiếu lập Minh Tân công nghệ xã và các khách sạn, vừa kinh doanh vừa làm nơi gặp gỡ, vận động; Nguyễn Thần Hiến góp 20.000 đồng Đông Dương. Năm 1907 Nam Kỳ có khoảng 40 du học sinh, đến tháng 5/1908 hơn 100 người, bằng cả Bắc Kỳ và Trung Kỳ cộng lại^[1]. Phía Nhật có những người giúp đỡ như Ôkuma, Inukai; Asaba Sakitarō đóng góp 1.700 yên, và sau này Phan Bội Châu dựng bia tri ân ông^[3]. Việt Nam Thương đoàn Công hội ở Hương Cảng là đầu mối liên lạc giữa trong nước và Nhật^[2].

Kết thúc năm 1908–1909

Các nguồn đều cho rằng Pháp và Nhật thỏa thuận với nhau để chấm dứt phong trào, nhưng mô tả khác nhau. Bài của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia nói hai bên "câu kết"; tháng 9/1908, Bộ Nội vụ Nhật ra lệnh giải tán tổ chức của học sinh và trục xuất họ^[2]. Thuận kể một hiệp ước theo đó Pháp để Nhật buôn bán ở Nam Kỳ, đổi lại Nhật trục xuất các nhà yêu nước Việt Nam, giải tán Đông Á Đồng văn thư viện, và ông ghi phong trào tan rã vào tháng 10/1908. Ông cũng dẫn nghiên cứu của Phan Lương Minh cho rằng Pháp theo dõi hoạt động của Trần Chánh Chiếu, tra lý lịch du học sinh rồi yêu cầu Nhật dẫn độ, kèm các nhượng bộ kinh tế^[1].

Phan Bội Châu và Cường Để bị trục xuất vào tháng 2/1909 theo hai bài báo, còn Chương Thâu ghi khoảng tháng 3/1909; sau đó hai ông sang Trung Quốc rồi Xiêm^[2][3][4]. Phan Bội Châu tiếp tục hoạt động trong Việt Nam Quang phục hội, thành lập sau Cách mạng Tân Hợi (1911); ngày 30/6/1925 ông bị Pháp bắt tại ga Bắc Thượng Hải và đưa về nước^[4].

Đánh giá

Thuận xem Đông Du là biểu hiện của sự canh tân tư duy cứu nước, chuyển từ bạo động thuần túy sang cải cách, học tập tri thức mới. Ông nhận xét du học sinh Trung Kỳ và Bắc Kỳ nghiêng về quân sự, còn nhiều sĩ phu Nam Kỳ quan tâm duy tân kinh tế; một số du học sinh về sau tham gia Việt Nam Quang phục hội hoặc các hoạt động khác^[1]. Bài của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia coi phong trào đào tạo được lớp cán bộ mới, giàu nhiệt tình và chịu gian khổ^[2]. Phan Bội Châu tự nhận cách sắp đặt còn sơ sài nhưng ảnh hưởng đến dân khí trong nước rất nhanh^[3]. Các bài báo kể trên mang giọng tôn vinh nên ít bàn đến hạn chế của phong trào.