Tỉnh · Miền Trung
Đơn vị hành chính hiện hành, hiệu lực từ 1 tháng 7, 2025. Căn cứ: Nghị quyết 202/2025/QH15 (chưa đối chiếu văn bản)
Tết của người Thái ở miền Tây Nghệ An
Ngày 25 tháng 12 âm lịch
Người Thái ở miền Tây Nghệ An ăn Tết từ khoảng 25 tháng Chạp đến mùng 10 tháng Giêng, với lễ gọi vía, cúng tổ tiên bằng cá nướng, rượu cần và các trò chơi như ném còn, đánh đu; tục cũ khác nhau theo từng nhóm Thái và từng bản.
18 bài
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viết
Phương ngữ Nghệ Tĩnh (tiếng Nghệ) thuộc vùng phương ngữ Trung của tiếng Việt. Bài nêu vị trí trong ba vùng phương ngữ, đặc điểm thanh điệu, ngữ âm (vần anh/ach, nguyên âm o/ô), vốn từ riêng như đại từ và từ ngữ nghề nông, cùng các bộ từ điển và công trình nghiên cứu về tiếng địa phương này.
Danh mục: Nghệ thuật trình diễn
Ví và giặm là hai lối hát dân gian của người Nghệ An, Hà Tĩnh, gắn với lao động và đối đáp trai gái; UNESCO ghi danh năm 2014. Thời điểm hình thành chưa rõ (tư liệu nói phát triển từ thế kỷ XVII–XVIII); hiện hai tỉnh có hàng trăm câu lạc bộ nhưng làn điệu cổ đang mai một.
Danh mục: Tết & lịch âm
Người Thái ở miền Tây Nghệ An (Con Cuông, Tương Dương, Quế Phong, Nghĩa Đàn, Kỳ Sơn) ăn Tết từ khoảng 25 tháng Chạp đến mùng 10 tháng Giêng với lễ gọi vía, cúng tổ tiên bằng cá nướng, rượu cần và các trò chơi dân gian; từng nhóm Thái có tục và ngày khác nhau.
Danh mục: Bắc thuộc và đấu tranh giành độc lậpThời kỳ: Bắc thuộc
Mộ gạch cuốn vòm là loại hình mộ táng phổ biến ở Bắc và Bắc Trung Bộ trong những thế kỷ đầu Công nguyên; các cuộc khai quật ở Đông Triều, Quế Võ, Kim Liên cho thấy cấu trúc, đồ tùy táng và những tranh luận về chủ nhân người Hán hay người Việt.
Danh mục: Phong tục vòng đời
Lễ đặt tên của người Mông: gọi hồn trẻ sơ sinh ba ngày sau sinh, cách đặt tên theo thứ tự và hoa, vật; lễ đặt lại tên đệm cho người đàn ông sau khi có vợ con, do cha mẹ vợ đặt, đánh dấu sự trưởng thành, theo mô tả ở Đồng Văn (Hà Giang) và Kỳ Sơn (Nghệ An).
Danh mục: Di sản UNESCO
Khu dự trữ sinh quyển thế giới miền Tây Nghệ An (1.303.285 ha; vùng lõi Pù Mát, Pù Huống, Pù Hoạt) được UNESCO công nhận ngày 18/9/2007 và được các nguồn gọi là khu lớn nhất Việt Nam. Bài tóm tắt đa dạng sinh học, cộng đồng dân tộc (Thái, Đan Lai, Ơ Đu) và kế hoạch quản lý 2023-2027.
Danh mục: Tây Sơn – NguyễnThời kỳ: Tây Sơn – Nguyễn
Hồ Xuân Hương là nữ thi sĩ gắn với thơ Nôm và tập Lưu hương ký, được UNESCO vinh danh năm 2021. Bài nêu những điều có nguồn về thân thế, các vấn đề văn bản và quyền tác giả còn tranh luận, cùng ý nghĩa của sự vinh danh.
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viếtThời kỳ: Tây Sơn – Nguyễn
Triều Tây Sơn chủ trương dùng chữ Nôm trong hành chính, giáo dục, thi cử: Chiếu lập học, Viện Sùng Chính dịch sách Hán ra Nôm, khoa thi Hương 1789. Bài nêu các nguồn và những điểm chênh lệch giữa chúng.
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viếtThời kỳ: Tây Sơn – Nguyễn
Kim Vân Kiều tân truyện do nhà Liễu Văn Đường khắc ván năm 1866 được xem là bản Kiều Nôm in cổ nhất còn lại. Bài nêu lần tìm thấy năm 2004 ở Nghệ An với hai lời kể khác nhau, việc xuất bản, ba dòng bản Kiều Nôm và cách đọc lại một số chữ Nôm.
Danh mục: Lê Trung hưng – Trịnh – NguyễnThời kỳ: Lê Trung hưng – Trịnh – Nguyễn
Nguyễn Hữu Cầu (quận He) là thủ lĩnh nông dân Đàng Ngoài, lấy Đồ Sơn làm căn cứ, đánh Kinh Bắc, uy hiếp Thăng Long và bị chúa Trịnh bắt năm 1751. Bài nêu diễn biến theo các nguồn thứ cấp, phần giai thoại (trâu lửa, hội chọi trâu) và các chi tiết còn lệch.
Danh mục: Văn Lang – Âu LạcThời kỳ: Văn Lang – Âu Lạc
Làng Vạc là di chỉ mộ táng và cư trú của văn hóa Đông Sơn ở phía tây Nghệ An, phát hiện năm 1972. Bài nêu các đợt khai quật, hiện vật, niên đại và những chỗ số liệu lệch nhau giữa các nguồn, cùng tình trạng bảo tồn.
Danh mục: Cận hiện đạiThời kỳ: Cận hiện đại
Cao trào 1930–1931, đỉnh cao là Xô viết Nghệ Tĩnh, gồm các cuộc biểu tình nông dân, chính quyền kiểu Xô viết ở một số huyện Nghệ An, Hà Tĩnh và cuộc đàn áp của Pháp. Bài trình bày theo nguồn sử học chính thống, kèm những hạn chế được chính các tác giả nêu và những chỗ số liệu còn lệch.
