Tết của người Thái ở miền Tây Nghệ An

Tết của người Thái ở miền Tây Nghệ An

Người Thái ở các huyện miền núi Nghệ An như Con Cuông, Tương Dương, Quế Phong, Nghĩa Đàn, Kỳ Sơn có nhiều cách ăn Tết khác nhau. Theo Báo Công an Nghệ An, xưa kia người Thái miền Tây Nghệ An không ăn Tết Nguyên đán như hiện nay mà theo phong tục riêng: ngoài lễ cúng bản (xên bản), cúng mường (xên mường), hằng năm họ chỉ ăn Tết cơm mới (khẩu mớ) vào tháng Bảy lịch Thái, tương đương tháng Giêng âm lịch; chỉ sau Cách mạng tháng Tám 1945 đồng bào mới ăn Tết Nguyên đán theo người Kinh, còn các nhóm Thái ở Tương Dương và Kỳ Sơn mãi sau thập niên 1960^[1]. Riêng nhóm Thái Tày Mường vừa cúng bản, cúng mường, ăn Tết cơm mới, vừa ăn Tết Nguyên đán từ lâu^[1]. Vì vậy mục này mô tả Tết của người Thái theo cách họ đón hiện nay, không phải một Tết có ngày giờ thống nhất ở mọi nhóm.

Thời gian

Ông Lương Tiến Phượng, thầy mo ở bản Vẽ (Tương Dương), được Báo Công an Nghệ An dẫn rằng người Thái bắt đầu ăn Tết từ 25 tháng Chạp đến hết mùng 10 tháng Giêng, và cúng tổ tiên từ 25 tháng Chạp đến hết mùng 5^[1]. Báo Dân tộc và Miền núi, dẫn Báo Nghệ An, nêu người Thái ở Con Cuông ngưng việc nương rẫy từ cuối ngày 24 đến ngày 25 tháng Chạp, cả nhà quây quần, kiêng làm việc nặng, sửa nhà, hàng rào, cột cờ chuẩn bị đón Tết^[2]. Do đó mục này lấy ngày 25 tháng Chạp làm ngày bắt đầu và thời gian khoảng 16 ngày đến mùng 10 tháng Giêng; ở nhóm Thái Khăng ở Kỳ Sơn thì Tết rơi vào rằm tháng Bảy, như bài của Báo Công an Nghệ An ghi^[1].

Lễ gọi vía

Báo Nghệ An cho biết trước Tết, người Thái ở Con Cuông, như ở Chi Khê, Yên Khê, có lễ gọi hồn vía đi lạc về ăn Tết, vì quan niệm hồn vía cần được cúng để khỏe mạnh, may mắn, an vui^[3]. Một nữ thầy cúng ở bản Nam Sơn (Chi Khê) được ghi nhận làm lễ ngoài đường lớn để gọi vía con cháu về^[3]. Cùng bài cho biết mâm cúng gọi vía thường đơn giản (rượu, xôi, gà) và thầy cúng buộc chỉ cổ tay cho từng người trong nhà^[3]; đây là chi tiết thuật lại từ một bài báo, bài này chưa đối chiếu được với nghiên cứu dân tộc học.

Giao thừa, mồng Một và mâm cúng

Theo Báo Dân tộc và Miền núi, vào giao thừa các gia đình làm thịt gà cúng mời ông bà tổ tiên về ăn Tết; sáng mồng Một là ngày quan trọng nhất và gia đình mời thầy mo đến cúng gia tiên^[2]. Ở Tương Dương, theo Báo Công an Nghệ An, còn có tục đón giao thừa "Pồng Cháy, kháy hoọng": cả đêm không ngủ, đèn bàn thờ không tắt, nhang không tàn, cả nhà ngồi quanh bếp lửa làm bánh, còn con cháu thỉnh thoảng đánh cồng chiêng báo giờ; sáng mồng Một ra suối lấy nước mát về, chiều gội đầu để gột hết xui xẻo năm cũ^[1]. Bánh chưng là tục gói về sau, thường vào 29 hoặc 30 Tết, có loại trắng và loại đen làm từ tro rơm, thường ít nhân^[1].

Về mâm cỗ, Báo Dân tộc và Miền núi mô tả rượu cần ủ từ chín tháng trước, thức ăn nhiều sản vật núi rừng, và mâm cúng không thể thiếu thịt lợn, thịt gà và đặc biệt là cá^[2]. Cá nướng được chế biến theo quy định riêng, như mổ dọc sống lưng chứ không mổ bụng, và nhà nào cũng phải có ít nhất bảy con cá và ba món cá nướng trên mâm cúng, theo bài này^[2]. Báo Nghệ An cho biết người Thái nhóm Tày Mường ở Quế Phong ngày 28, 29 Tết thường đánh cá ở sông để phục vụ Tết, và tục cúng cá xuất hiện ở nhiều huyện miền Tây Nghệ An; một số người giải thích do người Thái quen sống gần sông nước^[4].

Ngày "làm Tết" và vui chơi

Với người Thái, ngoài cúng mồng Một còn có "ngày làm Tết" mà mỗi gia đình chọn để ăn uống linh đình, mời thầy cúng, họ hàng, hàng xóm uống rượu cần chung vui^[2]. Sau cúng tế và thăm hỏi, người dân tham gia đánh đu, ném còn, vũ hội rượu cần và các trò chơi dân gian^[2]. Báo Công an Nghệ An ghi hoạt động văn nghệ như nhảy sạp, khắc luống, múa hát lăm vông, cồng chiêng diễn ra từ mồng Một đến mồng 10^[1]. Mọi người cũng kiêng to tiếng vì sợ "dông" cả năm^[1].

Lưu ý

Phong tục khác nhau theo nhóm Thái và theo bản. Các nguồn đều là báo chí địa phương, có lời kể của già làng và thầy mo; nhiều tục cũ như cúng bản, cúng mường đã mai một sau năm 1954 theo chính các bài báo này^[1]. Bài không thay thế khảo cứu dân tộc học và có thể lẫn tên gọi nhóm Thái giữa các nguồn.