Tết ông Công ông Táo

Tên gọi và nhân vật

Tết ông Công ông Táo diễn ra vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch, là lễ tiễn các vị thần bếp lên chầu Trời trước khi năm cũ kết thúc. Theo truyền thuyết, ông Công cai quản đất đai trong nhà, còn ba vị Táo quân trông coi bếp núc; Trời sai các vị xuống trần ghi nhận việc thiện, việc ác của mỗi gia đình^[2][3]. Dân gian gọi chung là Táo quân, Táo Công hay Vua Bếp^[1][5].

Hình tượng "hai ông một bà" gắn với ba hòn đất kê nồi trong bếp xưa, hai hòn nhỏ và một hòn lớn^[1]. Một truyền thuyết kể về vợ chồng Trọng Cao và Thị Nhi: sau một lần bị đánh, Thị Nhi bỏ đi và lấy Phạm Lang; Trọng Cao ân hận đi tìm vợ, rồi cả ba người lần lượt chết trong lửa và được Thượng Đế phong làm Táo quân, trông coi bếp, nhà cửa và chợ búa^[1]. Truyền thuyết có nhiều dị bản, nhưng cốt truyện chính tương tự nhau^[5].

Nguồn gốc của tục cúng

Nguồn gốc của tục cúng được giải thích theo nhiều hướng. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Táo quân có gốc từ ba vị thần Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ của Lão giáo Trung Quốc, sau được người Việt Việt hóa thành huyền tích "hai ông một bà"^[1]. Báo Văn hóa lại nhận xét không ai biết chính xác tục này có từ bao giờ^[2]. Một chuyên gia được VOV dẫn lại cho rằng người Việt cổ sống quây quần quanh bếp lửa nên thần bếp được coi trọng, từ đó hình thành tập tục cúng, và đây là giả thiết dễ chấp nhận nhất^[4].

Thời gian

Ngày cúng truyền thống là 23 tháng Chạp. Lễ thường được làm trước 12 giờ trưa, vì dân gian tin rằng sau giờ đó các vị đã lên trời và không nhận lễ; gia đình cũng có thể cúng từ chiều 22 hoặc sáng 23^[2][3]. Một nhà nghiên cứu văn hóa nêu ý kiến rằng có thể cúng vào bất kỳ giờ nào từ ngày 22 đến 24 tháng Chạp, tùy tục lệ từng địa phương^[4]. Theo tục truyền, đến đêm Giao thừa Táo quân trở lại trần gian^[5].

Lễ vật và nghi lễ

Lễ vật thường gồm một bộ mã ông Công và ba bộ mã ông Táo, hương, hoa, oản, quả, trầu cau và mâm cỗ gồm xôi, gà, giò, canh măng miến; gia đình ít điều kiện có thể cúng mâm chay^[2][3]. Cách bày lễ khác nhau giữa các nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia mô tả bàn thờ lập riêng ở khu vực bếp với ba mũ giấy (một chiếc màu vàng ở giữa, hai chiếc màu đen hai bên) và không có cỗ mặn^[1]. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, màu mũ, áo, hia thay đổi theo ngũ hành của từng năm; miền Bắc cúng ba con cá chép sống, miền Trung cúng ngựa giấy đủ yên cương, miền Nam đơn giản hơn với mũ, áo, hia giấy^[5]. Một nhà nghiên cứu khuyên mâm cúng nên đặt ở nơi riêng, không cúng trên bàn thờ chính^[4]. Lễ xong, người ta hóa mã và thả cá xuống sông, hồ hoặc ao^[1][2][3].

Cá chép

Theo truyền thuyết, Táo quân cưỡi cá chép lên Thiên đình^[2][3]. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia kể rằng Táo quân phải nhờ cá chép làm "ngựa" để bay lên trời, và lưu ý ở Trung Quốc truyền thuyết khác: vua bếp dùng nước và cỏ khô cho ngựa chứ không cưỡi cá chép^[1]. Báo Văn hóa gắn hình ảnh cá chép hóa rồng với ý nghĩa vượt khó, kiên trì và vươn tới thành công^[3]. Theo VOV, cá chép được coi trọng vì người Việt sống bằng nghề lúa nước, cá sông là sản vật quý; có ba cách cúng là cá giấy, cá nấu hoặc nướng rồi dùng, hoặc cá sống thả phóng sinh, và một chuyên gia cho rằng tục phóng sinh du nhập cùng Phật giáo chứ không có trong văn hóa bản địa^[4].

Việc thả cá cũng gây lo ngại về môi trường. Báo Văn hóa cho rằng thả cá không đúng cách và xả rác như túi ni-lông, chân hương, tro vàng mã đã làm ô nhiễm nhiều hồ, trong đó có các hồ ở Hà Nội; báo khuyến nghị chọn cá khỏe, thả đúng môi trường sống của cá, không đổ cả túi cá xuống nước và bỏ rác đúng nơi quy định^[3].

Ý nghĩa và giá trị

Tục cúng nhắc nhở giữ sự trung thực, làm việc thiện và kính trọng gia đình, tổ tiên^[2]. Táo quân được xem là cầu nối giữa gia chủ với thần linh, báo cáo việc nhà trong năm và chuyển mong ước sang năm mới^[4]. Báo Văn hóa cũng ghi nhận xu hướng cúng cầu kỳ, đốt nhiều vàng mã với niềm tin sẽ xóa tội, và cho rằng lễ vật đơn giản theo truyền thống là đủ^[2]. VOV kết luận không có văn bản quy định cụ thể, điều quan trọng nhất là tấm lòng thành của gia chủ^[4].