Vía Thần Tài (mùng 10 tháng Giêng)

Hai cách gọi cho ngày mùng 10 tháng Giêng

Mùng 10 tháng Giêng âm lịch thường được gọi là ngày vía Thần Tài. Theo Dân trí, trong ngày này các nhà làm ăn buôn bán thường bày lễ cúng bàn thờ Thần Tài, và nhiều người đi mua vàng lấy may^[2]. Thanh Niên cho biết người Việt thờ Thần Tài với mong muốn gia đình sung túc, thịnh vượng; ở Nam Bộ, Thần Tài thường được thờ chung với ông Địa, đặt dưới đất trong nhà và nhìn ra cửa chính, và tượng Thần Tài thường là ông già tóc bạc râu dài, mặc áo gấm, một tay cầm gậy, một tay cầm thỏi vàng^[3].

Tuy nhiên, PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ (Khoa Văn hóa học, Đại học KHXH&NV – ĐHQG-HCM) đưa ra một cách hiểu khác trong bài đăng trên báo Pháp luật TP.HCM (PLO): theo ông, lễ mùng 10 vốn là lễ cúng Thần đất (Thổ địa, ông Địa), gắn với câu "Mồng 9 cúng Trời, mồng 10 cúng đất", còn Thần Tài là yếu tố đến sau^[1]. Ông viết rằng tục thờ Thần đất đã được ghi trong Việt điện u linh tập và Lĩnh Nam chích quái thế kỷ XIV, và theo chân lưu dân vào Nam từ đầu thế kỷ XVII; ở Nam Bộ nó còn mang ý nghĩa tạ ơn các bậc tiền hiền, hậu hiền khai khẩn^[1]. Cách nhìn này không phải ai cũng đồng tình, nên các nguồn vẫn dùng cả "vía Thần Tài" lẫn "cúng Thần đất" cho cùng một ngày.

Sự hòa nhập Thần Tài vào tục thờ Thần đất

Cùng bài viết, tác giả nhận định Thần Tài vốn cũng là thần đất trong văn hóa Trung Hoa, tín ngưỡng này theo chân lưu dân người Hoa vào Việt Nam và bén rễ mạnh ở các đô thị lớn như Thành phố Hồ Chí Minh; người Việt và người Hoa dần tích hợp Thần Tài vào tục thờ ông Địa, phối thờ trên một bàn thờ đặt trên đất^[1]. Dân trong nghề buôn bán đã đẩy vai trò Thần Tài lên, và theo ông, lễ cúng Thần đất dần bị thay bằng "vía Thần Tài", lễ phẩm cũng đổi từ cá lóc nướng trui, rau luộc chấm muối ớt sang bánh ngọt, heo quay, gà vịt quay^[1]. Đây là một nhận định mang tính quan điểm của một học giả (kèm lời tiếc nuối về việc mất ý nghĩa gốc), cần đọc như một ý kiến chứ không phải kết luận thống nhất.

Lễ vật và cách cúng

Theo Dân trí, trước khi cúng gia chủ lau dọn bàn thờ bằng nước lá bưởi hoặc nước sạch pha ít rượu trắng; bộ lễ gồm hương, đèn, hoa quả tươi, gạo muối, và mâm cỗ tam sên gồm một miếng thịt heo quay, một con tôm hoặc cua, một quả trứng luộc^[2]. Thanh Niên dẫn TS Dương Hoàng Lộc: mâm cúng của người Nam Bộ thường bắt buộc có thịt quay (vịt hoặc heo) và đĩa tam sên; nhiều gia đình thêm cá lóc nướng, xôi, chè; trái cây thường chọn màu sắc và tên gọi may mắn như thanh long đỏ, dưa hấu, quýt; trên bàn thờ có bài vị Thần Tài, thỏi vàng giấy, hai đèn nhỏ, ba chén nước và hai chén rượu^[3]. Khi khấn có thể dùng văn khấn mẫu hoặc cầu mong tiền tài, làm ăn mà không theo mẫu nào, miễn thành tâm^[3]. Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ, cá lóc nướng trui là món gắn với lịch sử khai khẩn vùng Vàm Cỏ Đông – Vàm Cỏ Tây (Long An, Tây Ninh) đã được giữ hàng trăm năm^[1].

Tục mua vàng

Dân trí viết một số nơi có tục mua vàng bày lên bàn thờ, cúng xong thì mang trong người hoặc cất ngay trong bàn thờ; nhiều người còn giữ lệ mua vàng tích trữ lấy may trong ngày 10 tháng Giêng, đặc biệt là những nhà buôn bán, và theo quan niệm tâm linh việc đó sẽ mang lại may mắn, "đắc tài đắc lộc" cả năm^[2]. Thanh Niên nhắc một số nhà đặt vàng thật lên bàn thờ để cầu may^[3]. Tục này là quan niệm dân gian; chính PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ phê phán việc kéo nhau mua vàng ròng trong ngày này^[1].

Lưu ý về nguồn

Các nguồn là báo chí và một bài của học giả đăng trên báo PLO (hai bài ghi nhận phong tục và cách cúng, một bài là ý kiến phản biện về nguồn gốc). Vì cùng một ngày được gọi bằng hai cách và các giải thích về nguồn gốc khác nhau, bài này chỉ nêu những điều nguồn ghi và không chọn một cách hiểu duy nhất. Ngày vía thờ Thần Tài không phải ngày nghỉ lễ chính thức.