Mộ gạch thời Bắc thuộc ở Việt Nam (mộ Hán)

Mộ gạch là gì

Mộ gạch, thường được gọi là mộ Hán, là kiểu mộ có hầm xây bằng gạch, cuốn vòm, tập trung nhiều ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ trong những thế kỷ đầu Công nguyên. Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho biết Đông Triều nói riêng và Quảng Ninh nói chung có khá nhiều mộ gạch cổ thuộc mười thế kỷ đầu Công nguyên^[1]. Tên gọi chỉ loại hình kiến trúc và tập tục chôn cất, không mặc nhiên cho biết chủ mộ là người dân tộc nào.

Mộ Đức Sơn (Đông Triều, Quảng Ninh)

Mộ ở thôn Đức Sơn, xã Yên Đức, được phát hiện đầu năm 2011 khi người dân san đồi trồng cây. Bảo tàng Lịch sử Việt Nam khai quật khẩn cấp vào tháng 9 cùng năm^[1][2]. Gò mộ cao khoảng 2,5 mét, đường kính 14–15 mét; hầm mộ cuốn vòm, cửa hướng nam, mặt bằng hình chữ thập với ba gian chính là tiền thất, trung thất, hậu thất và các nhĩ thất nhỏ. Nền lát gạch, tường dùng gạch chữ nhật và gạch múi bưởi có hoa văn ở cạnh, một số góc có viên gạch nhô ra làm chỗ đặt đèn^[1][2]. Hậu thất có bệ đặt quan tài nhưng không còn quan tài hay hài cốt, nhóm khai quật cho rằng mộ có thể đã bị cải táng hoặc đào trộm từ trước^[1].

Về niên đại, một báo cáo của bảo tàng xác định mộ thuộc thời Đông Hán, khoảng thế kỷ I–III; tại hội nghị công bố kết quả sơ bộ, một cán bộ của bảo tàng nêu niên đại gần 2.000 năm, tức khoảng thế kỷ II–III^[1][2]. Về chủ mộ, bệ quan tài lệch về phía tây khiến các nhà nghiên cứu, theo quan niệm "tả nam hữu nữ", cho rằng người được chôn có thể là phụ nữ. Họ cho rằng đó có thể là người Hán, song không loại trừ một người bản địa giàu có chôn theo táng thức Hán^[1][2]. Cũng theo bảo tàng, quanh đó còn khoảng bốn, năm ngôi mộ khác, và các đại diện địa phương nhất trí giữ lại di tích tại chỗ^[2].

Mộ Cựu Tự (Quế Võ, Bắc Ninh)

Viện Khảo cổ học khai quật ngôi mộ ở thôn Cựu Tự, xã Ngọc Xá, và xác định niên đại Đông Hán, cách nay khoảng 1.900 năm. Đây là mộ gạch đơn táng, mặt bằng chữ T, dài 4,9 mét, cuốn vòm bằng gạch múi bưởi; gạch có hoa văn ô trám lồng, trám đơn và hình chữ S. Người xây mộ đặt một viên đá xanh lên trên vòm để ngăn kẻ trộm, và Viện dự kiến phục dựng mộ tại Bảo tàng Bắc Ninh để trưng bày^[3]. Việc phục dựng mộ Hán tại bảo tàng địa phương nhằm phục vụ nghiên cứu và công chúng là cách nhiều nơi đang làm.

Mộ Rú Bụt (Kim Liên, Nghệ An)

Năm 2026, Báo Nhân Dân đưa tin về cuộc khai quật khẩn cấp cụm mộ gạch ở Rú Bụt, xã Kim Liên, phát hiện hồi tháng Năm khi dân đào đất trồng cây. Hai mộ M1 và M2 đều có mặt bằng hình chữ nhật, quy mô không lớn, cấu trúc đơn giản hơn các mộ gạch thế kỷ I–II đã biết ở phía bắc; niên đại bước đầu thuộc giai đoạn Lục Triều, khoảng thế kỷ IV–VI^[4]. Đồ tùy táng gồm gốm men, gốm đất nung, tiền Ngũ Thù, đao kiếm bằng sắt, cùng hạt chuỗi thủy tinh và kim loại màu vàng, có nét tương đồng với phát hiện ở Hợp Phố (Trung Quốc), Óc Eo (Việt Nam) và một số nơi ở Đông Nam Á^[4]. Các nhà khảo cổ nhấn mạnh việc diễn giải địa vị, giới tính của chủ mộ chỉ là một hướng suy đoán và cần thêm phân tích vật liệu^[4].

Ý nghĩa và hạn chế của tư liệu

Qua các ví dụ trên, mộ gạch cho thấy sự du nhập kỹ thuật xây dựng và tập tục mai táng từ phương Bắc, nhưng cũng cho thấy chủ mộ có thể thuộc nhiều tầng lớp và nguồn gốc khác nhau. Niên đại của các mộ trải từ thế kỷ I đến thế kỷ VI, nên không thể coi tất cả là cùng một thời. Nhiều mộ đã bị đào trộm hoặc bị xáo trộn, khiến đồ tùy táng và hài cốt thất thoát, vì vậy các kết luận về chủ nhân thường mang tính nhận định ban đầu^[1][4].