Bia Xá lợi tháp minh (năm 601, Thuận Thành, Bắc Ninh)

Tấm bia nhỏ ở Luy Lâu

Bia "Xá lợi tháp minh" là một trong những tấm bia chữ Hán có niên đại cổ nhất tìm thấy ở Việt Nam. Theo Wikipedia tiếng Việt, năm 2004 ông Nguyễn Văn Đức ở thôn Xuân Quan, xã Trí Quả, huyện Thuận Thành (Bắc Ninh) đào đất làm gạch gần chùa Xuân Quan thì va phải một vật cứng, chính là tấm bia; ông giữ kín đến năm 2012 rồi hiến tặng Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh^[4]. Báo Nhân Dân đưa tin từ tháng 9/2012: đầu tháng 8, tổ công tác của Phòng Nghiên cứu Sưu tầm Bảo tàng Bắc Ninh sưu tầm được hai cổ vật bằng đá nằm ở độ sâu hơn hai mét, rồi mang về bảo tàng ngày 30/8/2012^[1].

Bia, nắp và liễn đá

Hiện vật gồm bia mộ tháp có hai phần úp khít vào nhau: thân bia dày 9 cm mang chữ, nắp mỏng hơn dày khoảng 4 cm; bên cạnh còn một liễn (đỉnh) đá có nắp, bên trong có ít tạp chất sẫm đen mà các chuyên gia cho là có thể tro cốt một vị cao tăng. Mặt khắc chữ có 133 chữ chia thành 13 dòng^[1][2]. Kích thước được ghi hơi khác nhau: các bài báo năm 2012 nêu khoảng 45 x 46 cm, trong khi Wikipedia tiếng Việt, theo hồ sơ bảo vật, ghi thân bia 53,5 x 45 x 8,5 cm^[1][4]. Bài này chỉ nêu cả hai.

Nội dung bài minh

Theo bản lược dịch trong bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đăng lại từ Báo Bắc Ninh, dòng đầu khắc bốn chữ "Xá lợi tháp minh" (có báo chép "Xá lợi minh tháp"), dòng hai ghi thời điểm: ngày 15 tháng 10 năm Tân Dậu, niên hiệu Nhân Thọ thứ nhất đời Tùy, tức năm 601^[1][2]. Nội dung là việc hoàng đế nhà Tùy cho dựng tháp thiêng đặt xá lợi ở chùa Thiền Chúng, huyện Long Biên, đất Giao Châu, theo ước nguyện của Thái tổ Vũ Nguyên hoàng đế và Nguyên Minh hoàng hậu, cầu cho muôn loài thoát khổ; cuối bia ghi sắc cho đại đức Tuệ Nhã pháp sư và quan Vũ kỵ úy Khương Huy dựng tháp, an vị xá lợi^[2][4].

Theo Wikipedia tiếng Việt, nghiên cứu của Phạm Lê Huy (Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn) cho thấy nội dung bia về cơ bản giống bản "Nhân Thọ xá lợi tháp" khắc năm 601 đã tìm thấy ở Trung Quốc, nhưng có vài điểm khác: dòng tiêu đề "Xá lợi tháp minh", và phần ghi chú "sắc sứ" là Tuệ Nhã và Khương Huy^[4]. Nghĩa là tấm bia nằm trong một đợt dựng tháp xá lợi do triều đình Tùy ban hành ở nhiều châu, trong đó Giao Châu là một nơi.

Vì sao quan trọng

Bài trên trang Bảo tàng Lịch sử quốc gia nhận định tấm bia mộ tháp này, xét riêng loại bia mộ tháp của cao tăng, có lẽ là bia cổ nhất Việt Nam tính đến thời điểm viết bài; tác giả điểm lại các ý kiến khác về bia cổ nhất (một bài báo nêu bia năm 1304, một bài khác nêu ba bia từ cuối thế kỷ XI đến giữa thế kỷ XII) và nhắc bia Trường Xuân năm 618 đang ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia^[2]. Báo Nhân Dân ghi nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đánh giá đây là tấm bia có niên đại sớm nhất Việt Nam từ trước đến nay mới được phát hiện, minh chứng cho vùng Luy Lâu còn nhiều giá trị tiềm ẩn^[1].

Tác giả bài viết cho rằng bia xác định chùa Thiền Chúng thuộc huyện Long Biên, Giao Châu, giúp chứng minh Long Biên nằm ở vùng Luy Lâu hoặc chính là Luy Lâu^[2]. Nhóm tác giả Tạp chí Nghiên cứu Phật học coi chữ "tháp" xuất hiện trong bia này là lần sớm nhất ở Việt Nam đến nay được biết, và cho biết chùa Thiền Chúng chưa được xác định hình thái tháp, chỉ có thể suy từ tháp Nhạn ở Nghệ An và các tháp cùng thời ở Trung Quốc^[3]. Theo Wikipedia tiếng Việt, bia được công nhận bảo vật quốc gia năm 2013 (đợt 2), số 7, hiện lưu giữ ở Bảo tàng thành phố Bắc Ninh^[4].

Những điều còn bỏ ngỏ

Thiền Chúng là chùa nào thì chưa chắc. Bài của Bảo tàng nhắc rằng tư liệu Quảng hoằng minh tập ghi chùa Thiền Chúng là nơi dựng tháp năm 601, còn Thiền uyển tập anh (qua một chú thích) nói tháp dựng ở chùa Pháp Vân và cho là "có lẽ hợp lý hơn"; người viết đồng thời liên hệ chùa Thiền Chúng với khu chùa Huệ Trạch (Xuân Quan) sát phía bắc thành Luy Lâu^[2]. Các bài báo cũng khác nhau về kích thước và về tên gọi của chữ khắc, nên cần đối chiếu với hồ sơ chính thức khi dùng.