Mã Viện (Phục Ba tướng quân) và truyền thuyết cột đồng

Vị tướng trong sử Trung Quốc

Mã Viện (14 TCN – 49), tự Văn Uyên, người Phù Phong (nay thuộc Thiểm Tây), là tướng của Hán Quang Vũ Đế, được phong Phục Ba tướng quân. Wikipedia viết rằng trong sử Trung Quốc, ông là nhà chỉ huy tài ba, góp phần giúp Quang Vũ Đế thống nhất đế quốc sau loạn Vương Mãng và bình định nhiều tộc người xung quanh, trong đó có người Việt ở Giao Chỉ; còn trong sử Việt, ông được biết đến chủ yếu là người dập tắt cuộc nổi dậy của Hai Bà Trưng^[2].

Cuộc tiến quân năm 42–43

Theo Wikipedia dựa vào Hậu Hán thư, năm 41 Quang Vũ Đế cho các quận Trường Sa, Hợp Phố chuẩn bị xe thuyền, sửa đường và trữ lương; Mã Viện làm Phục Ba tướng quân, Lưu Long làm phó tướng. Tháng Giêng âm lịch năm 42, ông đem quân đi theo đường biển, san núi làm đường hơn nghìn dặm, đánh nhau với Trưng Nữ Vương ở Lãng Bạc, rồi chiếm Mê Linh, đánh bại Trưng Vương ở Cấm Khê, sau đó tiến vào Cửu Chân để đàn áp tàn quân^[2]. Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia dẫn An Nam chí lược, trong đó Mã Viện kể lại trong tiệc mừng thắng trận rằng khi còn ở giữa Lãng Bạc và Tây Lý, dưới thì nước lụt, trên thì khói mù, khí độc hừng hực, ông tiếc đã không sống đời bình thường như người em họ từng khuyên; nhà thơ Trần Lôi cuối thời Trần cũng làm thơ thể hiện sự mệt mỏi ấy^[1]. Bài viết kết luận từ đó có thể thấy cuộc chiến rất lớn và quân Hai Bà chiến đấu mãnh liệt^[1].

Chính sách sau chiến thắng

Báo Nhân Dân mô tả hậu quả của cuộc đàn áp theo giọng phê phán: Mã Viện giết hàng vạn dân Lạc Việt, bắt hơn ba trăm thủ lĩnh đày sang Trung Quốc, phá nhiều trống đồng, và cho một số quân lính lập ấp trại làm ruộng, gọi là "Mã lưu dân"^[4]. Cũng theo bài này, từ năm 43 nhà Hán thiết lập lại chính quyền đô hộ chặt chẽ hơn, bỏ chế độ lạc tướng ở cấp huyện^[4]. Đây là cách trình bày của một bài tổng hợp theo quan điểm sử học Việt Nam hiện đại, chưa phải bản ghi chép trung lập của sử liệu gốc.

Cái chết và những lời đồn

Mã Viện mất năm 49 trong chiến dịch chống các bộ tộc Ngũ Khê ở quận Vũ Lăng, vì bệnh dịch lan trong quân. Sau khi ông mất, phó tướng Cảnh Thư và phò mã Lương Tùng ngụy tạo chứng cứ buộc tội; một cáo buộc cho rằng ông biển thủ ngọc trai và sừng tê giác trong các chiến dịch. Wikipedia cho rằng đó có thể là sự hiểu sai việc ông chở về kinh đô nhiều hạt ý dĩ, thứ ông dùng để phòng bệnh. Quang Vũ Đế tin lời buộc tội, tước hầu của ông; mãi đến năm 78, Hán Chương Đế mới truy tặng ông tước Trung Thành hầu^[2].

Bảo tàng Lịch sử quốc gia cũng nhắc tới giai thoại năm xe ý dĩ chở đầy vàng bạc Giao Châu, và nói không thể biết đó là lời đồn do ghen ghét hay có phần sự thật; nhà thơ Tô Đông Pha có thơ nói hạt ý dĩ "không cứu được vết thương bị phỉ báng"^[1].

Cột đồng "Đồng trụ chiết, Giao Chỉ diệt"

Gắn với Mã Viện là câu chuyện cột đồng khắc sáu chữ "Đồng trụ chiết, Giao Chỉ diệt", nghĩa là cột đồng gãy thì Giao Chỉ không còn. Wikipedia cho biết việc này được nhiều sử gia Việt Nam và Trung Quốc quan tâm, nhưng cột có thật hay chỉ là lời truyền, và nếu có thì dựng ở đâu, vẫn chưa có kết luận thỏa đáng^[3]. Các sách cổ ghi chép về cột đồng khá mơ hồ: Thủy kinh chú, Đại Việt sử lược, An Nam chí lược và Việt Nam sử lược đều nhắc nhưng không cho vị trí rõ ràng^[3].

Hai luồng ý kiến chính về vị trí được trình bày như sau. Một bên dựa vào Lĩnh ngoại đại đáp, An Nam chí lược và cả Toàn thư, cho rằng cột dựng ở động Cổ Sâm (có sách chép Cổ Lâu) thuộc Khâm Châu, nay thuộc Quảng Tây (Trung Quốc); Đại Minh nhất thống chí còn gọi chuyện cột đồng ở đất Giao Chỉ là hão huyền^[3]. Bên kia dựa vào Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Tùy sử, Tân Đường thư và một số sách khác, cho rằng cột được dựng ở vùng Lâm Ấp, xa hơn về phía nam^[3]. Theo bài của bảo tàng, đến nay cột đồng "không gãy nhưng đã mất tích", không ai tìm lại được^[1].

Ký ức về Mã Viện ở hai phía

Wikipedia ghi nhận Mã Viện được tưởng nhớ ở Trung Quốc: tượng ông ở núi Phục Ba (Quế Lâm), ở Hải Nam, và đền Phục Ba ở Chu Châu (Hồ Nam)^[2]. Ở Việt Nam, ông gắn với cuộc đàn áp khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Sự tương phản này là ví dụ về cách một nhân vật lịch sử có thể mang ý nghĩa khác nhau trong ký ức hai cộng đồng, và bài viết này chỉ trình bày các cách nhìn theo từng nguồn.