Chuông Thanh Mai (năm 798)

Phát hiện năm 1986

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, năm 1986 người dân đang làm việc ngoài đồng thì thấy một quả chuông nằm sâu dưới lòng đất ở xóm Phú An, thôn My Dương, xã Thanh Mai, huyện Thanh Oai, Hà Tây cũ. Chuông còn khá nguyên vẹn, khắc nhiều chữ Hán tinh xảo nên được báo cho cơ quan chức năng; vì tìm thấy ở xã Thanh Mai nên đặt tên là chuông Thanh Mai. Chuông được trưng bày ở Bảo tàng Hà Tây, đến năm 2010, khi Hà Tây sáp nhập Hà Nội thì về Bảo tàng Hà Nội^[1]. Một bài khác của báo này viết rằng chuông được tìm thấy ven sông Đáy, quanh đó không có dấu vết chôn cất, nên người nghiên cứu cho là chuông bị nước cuốn đi rồi phù sa vùi lấp^[2].

Niên đại 798

Theo bài minh, chuông được đúc ngày 20 tháng 3 năm Mậu Dần, niên hiệu Trinh Nguyên thứ 14 của vua Đức Tông nhà Đường, tức năm 798^[2]. Trước khi chuông được phát hiện, nhiều người cho rằng chuông cổ nhất Việt Nam là chuông chùa Vân Bản (thế kỷ XIII – XIV), nên phát hiện này sớm hơn khoảng năm thế kỷ. Báo Pháp luật Việt Nam kể rằng ban đầu có người nghi đây là chuông làm lại từ một chuông khác; sau đó giới nghiên cứu cho rằng chữ trên thân chuông khắc cùng lúc với chuông, không thấy dấu hiệu khắc thêm về sau^[2]. Chuông từng được ghi nhận là quả chuông đồng cổ nhất Việt Nam trong 10 kỷ lục văn hóa Phật giáo Việt Nam năm 2006 và về sau được công nhận là bảo vật quốc gia^[1].

Hình dáng và minh văn

Báo Pháp luật Việt Nam mô tả thân chuông chia thành tám ô, mỗi ô khắc chữ Hán, tổng cộng 1.530 chữ^[1]. Các nhà nghiên cứu được báo này dẫn cho rằng chữ khắc trên chuông vuông vức, nét rõ, đôi chỗ dùng từ ngữ của người Việt^[1]. Theo bài khác của báo, chuông cỡ nhỏ, ít núm gõ, phù hợp với nhận định rằng chuông thời sớm thường nhỏ^[2]. Ảnh trong bài này chụp bản sao chuông trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia; bản gốc nằm ở Bảo tàng Hà Nội.

Bài minh cho biết chuông do một hội Phật tử gọi là Tùy Hỉ xã đúc, với 53 người cùng đóng góp và nặng 90 cân Nam. Bà Nguyễn Thị Giang, nguyên Giám đốc Bảo tàng Hà Tây, được dẫn lời rằng phần lớn bài minh liệt kê họ tên, chức tước của những người tham gia: 212 người, trong đó 78 là quan chức, còn lại là tín đồ nhà Phật^[2]. Wikipedia tiếng Anh lại ghi 243 thành viên, gồm 135 phụ nữ và 108 nam giới, và nhận xét điều này cho thấy địa vị đáng kể của phụ nữ trong sinh hoạt tôn giáo ở An Nam thời ấy^[5]. Chưa có nguồn nào đọc được giải thích vì sao hai con số khác nhau (có thể do cách đếm), nên bài ghi cả hai.

"Cân Nam" và những cách đọc

Trên thân chuông ghi trọng lượng là "Nam xứng cửu thập cân", tức 90 cân Nam. Chuông nặng khoảng 36 kg, nên một số nhà nghiên cứu suy ra một cân Nam xấp xỉ 0,4 kg. Báo Pháp luật Việt Nam dẫn nhà nghiên cứu Đặng Kim Ngọc cho rằng đây là sản phẩm đúc của người Việt, tính trọng lượng theo đơn vị riêng của người Nam, độc lập với đơn vị của phương Bắc^[2]. Tuy vậy, cũng bài báo ấy ghi nhận đại diện Bảo tàng Hà Nội cho biết giới nghiên cứu chưa tìm được chiếc cân nào mang tên cân Nam và không nhiều người giải mã được đơn vị này; một số ý kiến chỉ là suy đoán^[2]. Vì thế cách quy đổi 0,4 kg nên được hiểu là ước tính dựa trên một chiếc chuông.

Một bài trên VietnamNet so sánh Thanh Mai với chuông Nhật Tảo (948): cả hai đều có tổ chức gọi là "xã" với các chức danh giống nhau như xã chủ, xã phó, xã phán quan, xã lục sự, nhưng "xã" trên chuông Thanh Mai là xã Phật giáo, còn trên chuông Nhật Tảo là xã Đạo giáo. Bài báo cũng nêu một số chức danh chỉ gặp trên chuông Thanh Mai, như xã Chi Khiển, xã Bình Chính, xã Khổng Mục^[3].

Giá trị

Ông Nguyễn Tiến Đà, Phó Giám đốc Bảo tàng Hà Nội, nhận định chuông Thanh Mai là cổ vật độc bản, có niên đại sớm nhất cho đến nay trong số chuông đã phát hiện ở Việt Nam, hình dáng và hệ thống chữ khắc khác hẳn các chuông chùa hiện nay, còn nghệ thuật trang trí thể hiện trình độ đúc đồng cao^[2]. Chữ trên chuông được coi là nguồn tư liệu để tìm hiểu xã hội thời Bắc thuộc^[1]. Bản tiếng Anh của VietnamNet xếp chuông là một trong bốn nhóm bảo vật quốc gia do Bảo tàng Hà Nội giữ, cùng với trống đồng Cổ Loa, một chân đèn gốm thời Mạc và một sản phẩm gốm Bát Tràng thế kỷ XVII^[4].