Dương Đình Nghệ (thế kỷ X) và cuộc đánh quân Nam Hán năm 931

Một hào trưởng đất Ái Châu

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Dương Đình Nghệ là hào trưởng người làng Giàng (Dương Xá), nay thuộc Thanh Hóa. Thời Khúc Hạo cầm quyền (907 – 917), ông là một trong những bộ tướng của họ Khúc, rồi tiếp tục làm bộ tướng cho Khúc Thừa Mỹ^[1]. Báo Thanh Hóa cho biết làng Dương Xá trước thuộc xã Thiệu Dương, huyện Thiệu Hóa cũ, nay thuộc phường Hàm Rồng^[2]. Wikipedia tiếng Việt ghi tên ông là Đình Nghệ trong Đại Việt sử ký toàn thư, nhưng một số sách chép là Diên Nghệ; chữ "đình" và "diên" trong chữ Hán rất giống nhau và có thể bị nhầm nét^[4]. Cũng nguồn này ghi ngày sinh 22/11/874, nhưng chỗ đó đang bị đánh dấu thiếu dẫn nguồn, còn bài của bảo tàng viết "không rõ ông bao nhiêu tuổi"^[1][4].

Từ nền tự chủ họ Khúc đến cuộc xâm lược năm 930

Các nguồn kể rằng sau khi Khúc Thừa Dụ giành quyền tự chủ vào đầu thế kỷ X, nhà Đường phải công nhận ông làm Tĩnh Hải quân tiết độ sứ; con là Khúc Hạo rồi cháu Khúc Thừa Mỹ nối chức^[3]. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Khúc Thừa Mỹ không giữ được thái độ ngoại giao khéo léo của cha, thường gọi Nam Hán là "ngụy triều", và năm 930 Nam Hán đem quân sang, bắt Khúc Thừa Mỹ, chiếm Đại La và cử Lý Tiến làm thứ sử^[1]. Báo Thanh Hóa chép tướng Nam Hán là Lương Khắc Chính, còn bảo tàng chép Lý Khắc Chính^[1][2]. Đây là một trong nhiều chỗ tên tướng không thống nhất giữa các nguồn.

Ba lần đánh Nam Hán

Báo Thanh Hóa kể sau khi họ Khúc thất bại, ông lui về làng Giàng tập hợp lực lượng, chiêu nạp người tài, có khoảng 3.000 "con nuôi" thực chất là những người luyện võ nghệ^[2]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia thuật lại việc ông dùng Ngô Quyền, Đinh Công Trứ, Kiều Công Tiễn làm nha tướng, và nói trong chưa đầy một năm ông ba lần đánh lui ba đạo quân Nam Hán. Lần đầu, ông đánh bại quân của Lý Khắc Chính ở khu vực Hà Nội ngày nay. Lần hai, tháng 3/931, ông ra quân từ Ái Châu đánh Lý Tiến, khiến Lý Tiến chạy về nước cầu cứu và ông chiếm Đại La. Lần ba, tướng Nam Hán là Trần Bảo đem quân cứu viện, bị ông mở cửa thành đón đánh, giết chết^[1].

Các nguồn chép chi tiết khác nhau. Bảo tàng ghi Lý Khắc Chính "đại bại", còn Báo Thanh Hóa chép tướng này bị giết tại trận và viết tên tướng cứu viện là Trình Bảo, có chỗ là Trinh Bảo, thay vì Trần Bảo^[1][2]. Báo Pháp luật Việt Nam và bài của bảo tàng thống nhất ở khung chính: ông đánh đuổi ba đạo quân và giành lại Đại La^[1][3].

Tự xưng tiết độ sứ

Theo bảo tàng, năm 931 ông tự xưng tiết độ sứ và quản lý công việc. Bài này nhận xét tiết độ sứ vốn là chức quan của chính quyền Trung Hoa, nên với ông đó chỉ là danh xưng tạm dùng cho thuận lợi trong bang giao, còn thực tế ông là người đứng đầu nước Việt^[1]. Báo Thanh Hóa ghi ông lên cầm quyền và xưng tiết độ sứ vào tháng 7/931^[2]. Cũng bài của bảo tàng, đây là trận đối đầu bằng vũ lực đầu tiên giữa người Việt và quân phương Bắc kể từ khi họ Khúc tự chủ, và là việc giành lại đất đã mất chứ không chỉ phòng thủ^[1]. Đó là đánh giá của người viết, không phải kết luận chung của sử học.

Cái chết năm 937 và di sản

Tháng 3/937, ông bị Kiều Công Tiễn, một tướng dưới quyền từng được ông nhận làm con nuôi, giết để đoạt quyền^[1][3]. Báo Thanh Hóa viết thêm rằng Kiều Công Tiễn rước quân Nam Hán vào nước; con rể ông là Ngô Quyền sau đó đem quân từ Ái Châu ra, diệt Kiều Công Tiễn và thắng quân Nam Hán ở Bạch Đằng năm 938^[2][3]. Bài của bảo tàng nhắc rằng con trai ông là Dương Tam Kha về sau tranh ngôi với con Ngô Quyền, và có tài liệu ghi cháu nội ông, con gái Dương Tam Kha, là Dương Vân Nga, nhưng đây chỉ là một vài tài liệu^[1].

Bảo tàng cũng bàn về chuyện nhận quá nhiều con nuôi: có ý kiến cho đó là bắt chước lối ở phương Bắc thời Ngũ đại và gây ra họa phản bội của Kiều Công Tiễn, trong khi tác giả bài cho rằng nhận xét ấy phiến diện, vì việc gắn kết hào kiệt các nơi là cần thiết và chỉ một người trong ba nghìn con nuôi phản bội^[1]. Ngày nay đền thờ Dương Đình Nghệ ở làng Dương Xá theo lối "thượng sàng hạ mộ", có voi quỳ, ngựa đá, phỗng đá và bia công đức, được xếp hạng di tích quốc gia năm 1996^[2].