Khương Công Phụ (thế kỷ VIII): người Ái Châu đỗ đầu khoa thi ở Trường An

Một người Việt trong khoa cử nhà Đường

Thế kỷ VIII, khi nước ta nằm dưới ách đô hộ của nhà Đường, có một người Ái Châu sang kinh đô Trường An dự thi và đỗ đầu khoa tiến sĩ. Đó là Khương Công Phụ. Bảo tàng Lịch sử quốc gia đặt chuyện của ông trong bối cảnh nhiều người trẻ tài giỏi thời Bắc thuộc sang Trung Quốc thi tài và đạt học vị cao^[1]. Tư liệu về cuộc đời ông còn khá ít và tản mát.

Xuất thân và con đường thi cử

Theo Wikipedia, ông xuất thân từ hương Sơn Ổi, xã Cổ Hiển, Ái Châu, nay thuộc làng Tường Vân, xã Định Hòa (Thanh Hóa), sinh năm 731 và mất năm 805^[3]. Nguồn này cũng ghi tổ tiên ông là người Hán từ Thiên Thủy (Cam Túc), điều khác với cách trình bày của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, vốn coi ông thuộc một gia đình người Việt trong vùng^[1][3]. Hai anh em Khương Công Phụ và Khương Công Phục học giỏi, được chọn trong số sĩ tử đất An Nam sang Trường An dự đại khoa^[1].

Khoa thi ấy mở dưới thời Đường Đức Tông; Bảo tàng Lịch sử quốc gia dẫn niên hiệu Kiến Trung (780–783), còn Wikipedia ghi năm 780. Cả hai anh em cùng đỗ, Khương Công Phụ đứng đầu bảng nên đời sau gọi ông là trạng nguyên^[1][3]. Báo Thanh Hóa gọi ông là người Việt đầu tiên được ghi nhận đỗ đầu khoa thi tiến sĩ ở Trung Quốc^[2].

Chốn quan trường và lời can gián

Vua Đường giữ ông lại làm quan, lúc đầu là hiệu thư lang, sau thăng gián nghị đại phu, rồi giữ chức đồng trung thư môn hạ bình chương sự, tương đương tể tướng^[1][2][3]. Toàn thư, theo Wikipedia, kể rằng năm 784 ông từng can nhà vua phòng bị tướng Chu Thử và khuyên chọn nơi lánh nạn an toàn khi kinh sư loạn^[3].

Sau đó ông dâng lời can việc chôn cất công chúa Đường An quá tốn kém trong lúc chạy loạn. Nhà vua không nghe và nổi giận, nên giáng chức ông; các nguồn nêu chi tiết hơi khác nhau, người thì viết ông bị đày ra Tuyền Châu (Phúc Kiến) và mất ở đó, người thì viết ông bị điều làm biệt giá Tuyền Châu năm 792, đến thời Đường Thuận Tông được cử làm thứ sử Cát Châu nhưng mất trước khi tới nơi^[1][3]. Wikipedia còn cho biết ở núi Cửu Nhật tại Phúc Kiến vẫn có đền và mộ gắn với ông^[3].

Tác phẩm

Ông để lại ít tác phẩm; theo Báo Thanh Hóa chỉ còn hai bài được biết đến là "Bạch vân chiếu xuân hải" và một bài đối sách^[2]. Bài phú "Bạch vân chiếu xuân hải" (Mây trắng rọi biển xuân) được giới nghiên cứu văn học sử đánh giá là một trong những tác phẩm mở đầu của nền văn học chữ Hán của người Việt^[2]. Wikipedia nói thêm bài phú còn 318 chữ, và là bài phú sớm nhất của Việt Nam còn lại^[3]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia dẫn nhận xét của một nho gia Trung Quốc đầu thế kỷ XIV, Hứa Thiện Thắng, qua An Nam chí lược: Khương Công Phụ sinh ở đất Việt mà làm quan đời Đường, đỗ cao, tài giỏi, là một trong những người xuất sắc nhất trong các hiền sĩ đương thời^[1].

Đền thờ ở quê nhà

Đền thờ Khương Công Phụ ở Thanh Hóa gắn với tên "Trạng nguyên từ". Theo văn bia, đền dựng thời Cảnh Hưng đầu thế kỷ XVIII, sau bị cháy và được trùng tu thời Nguyễn; văn bia Cung tiến bi ký và Khương Tiên sinh từ bi ghi việc trùng tu năm Tự Đức thứ 13 (1860), và đền còn sắc phong thời Tự Đức năm thứ 3 (1850)^[1][2]. Đền được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 2001^[2]. Các nguồn gọi địa danh khác nhau do thay đổi hành chính: bài cũ ghi xã Định Thành, huyện Yên Định, bài năm 2026 ghi xã Định Hòa, tỉnh Thanh Hóa^[1][2].

Những điểm cần lưu ý

Các nguồn không hoàn toàn khớp về niên đại khoa thi, nơi mất và gốc gác dòng họ. Chữ "người Việt" khi nói về ông cũng cần hiểu theo nghĩa quê quán và bối cảnh Ái Châu thời Đường chứ không áp một khái niệm dân tộc hiện đại. Phần lớn tiểu sử dựa vào thư tịch Trung Quốc và Việt Nam, trong đó có Toàn thư và An Nam chí lược, mà bài này mới đọc qua các bài trung gian.