Nhà Triệu và nước Nam Việt (thế kỷ III–II TCN)

Triệu Đà và sự lập nước Nam Việt

Triệu Đà vốn là võ tướng nhà Tần, quê ở Chân Định (nay thuộc Hà Bắc, Trung Quốc), được cử xuống bình định vùng Lĩnh Nam^[4]. Khi triều Tần suy yếu, ông cùng Nhâm Ngao chiếm quận Nam Hải, rồi thay Nhâm Ngao nắm quyền, tiến đánh Quế Lâm và Tượng Quận, lập nước Nam Việt, đóng đô ở Phiên Ngung, gần Quảng Châu ngày nay^[1]. Năm lập nước được các nguồn nêu khác nhau: Báo Nhân Dân viết 206 TCN, Wikipedia tổng hợp các thuyết 203 và 204 TCN, còn Đại Việt sử ký toàn thư chép 207 TCN^[1][4]. Ban đầu Triệu Đà nhận phong vương của nhà Hán; đến thời Lã hậu (187–180 TCN), khi Hán cấm bán sắt và gia súc sang Nam Việt, ông cắt quan hệ thần phục và xưng đế^[1].

Việc chinh phục Âu Lạc

Theo Báo Nhân Dân, sau khi nhà Hán bãi binh năm 180 TCN, Triệu Đà rảnh tay nhằm vào Âu Lạc. Quân Triệu nhiều lần thất bại trước thành Cổ Loa kiên cố và cung tên lợi hại của An Dương Vương, nên ông đổi sang mưu cầu hòa, xin cho con trai là Trọng Thủy sang ở rể để dò xét việc phòng thủ^[1]. Đây là phần mà sử và truyền thuyết đan vào nhau: sử cũ gần như chép nguyên truyện nỏ thần, nên nhiều chi tiết không kiểm chứng được. Về niên đại, Toàn thư và Sử ký của Tư Mã Thiên chênh nhau gần ba mươi năm; sách giáo khoa Việt Nam hiện nay dựa vào Sử ký, tính Âu Lạc mất khoảng năm 179 TCN^[4].

Sau khi chiếm Âu Lạc, nhà Triệu chia đất này thành hai quận Giao Chỉ và Cửu Chân. Mỗi quận có một điển sứ lo thu cống phú và một tả tướng chỉ huy quân đóng giữ, còn các lạc tướng bản địa vẫn cai quản địa phương theo cách sử cũ gọi là "lấy người Di trị người Di"^[2].

Tư liệu từ lăng mộ ở Quảng Châu

Năm 1983, lăng mộ của Triệu Văn Đế (Triệu Mạt, cháu nội và người kế vị Triệu Đà) được phát hiện dưới chân núi Tượng Cương ở Quảng Châu. Theo Wikipedia, mộ có hơn một nghìn đồ tùy táng, trong đó có ấn vàng khắc "Văn Đế hành tỷ", cho thấy chủ mộ tự coi mình ngang hàng hoàng đế nhà Hán, và có cả cổ vật thuộc văn hóa Đông Sơn^[5]. Cũng theo nguồn này, một ấn đồng "Tư Phố hầu ấn" tìm thấy ở Thanh Hóa từ thập niên 1930 được cho là ấn của viên điển sứ Cửu Chân thời Nam Việt^[5]. Đây là những chi tiết từ một nguồn bách khoa mở, cần đối chiếu thêm với báo cáo khảo cổ.

Hai cách nhìn trong sử học Việt Nam

Các sử gia thời phong kiến coi nhà Triệu là một triều đại của nước ta. Lê Văn Hưu soạn bộ Đại Việt sử ký vào khoảng năm 1270, bắt đầu chép từ Triệu Vũ Đế^[3]; Toàn thư của Ngô Sĩ Liên có riêng phần "Kỷ nhà Triệu" trong Ngoại kỷ^[4]. Wikipedia lý giải cách nhìn ấy bằng thuyết Thiên mệnh của Nho giáo, vốn coi trọng việc nắm ngôi hơn là xuất thân của người cầm quyền^[4].

Quan điểm ngược lại xuất hiện từ thời Nguyễn: Đại Nam thực lục chính biên không xếp việc Triệu Đà vào dòng chính thống của nước Việt, và theo Wikipedia, nhiều nhà sử học hiện đại, tiêu biểu là Đào Duy Anh, tiếp nối cách nhìn này^[4]. Báo Nhân Dân năm 2005 viết rằng Nam Việt thực chất là nhà nước cát cứ của tập đoàn tướng lĩnh, quan lại người Hán, không phải nhà nước của người Việt, và việc chiếm Âu Lạc năm 179 TCN mở đầu thời kỳ Bắc thuộc^[1]. Như vậy, cùng một sự kiện nhưng mốc khởi đầu Bắc thuộc là 179 TCN theo cách tính này, còn 111 TCN theo cách coi nhà Triệu là triều đại Việt. Một số làng quanh Cổ Loa (Đông Anh, Hà Nội) vẫn thờ Triệu Đà, cho thấy ký ức dân gian không hoàn toàn khớp với cách nhìn của sử học hiện đại^[4].

Năm 111 TCN và sự kết thúc

Năm 111 TCN, nhà Hán đưa đại quân tiến đánh Nam Việt. Vua tôi nhà Triệu kẻ bị bắt, kẻ bị giết; tể tướng Lữ Gia bị quân Hán bắt. Các điển sứ quận Giao Chỉ, Cửu Chân đầu hàng, còn Tây Vu vương nổi dậy khôi phục Âu Lạc nhưng yếu thế và bị tả tướng Giao Chỉ giết^[2]. Nhà Hán sau đó đặt lại bộ máy cai trị theo chế độ quận huyện, biến đất Âu Lạc cũ thành ba quận thuộc bộ Giao Chỉ^[2].

Những điểm cần lưu ý

Phần lớn lời kể về nhà Triệu đến từ Sử ký, Toàn thư và các bài tổng hợp, nên số liệu về năm tháng còn lệch giữa các nguồn. Cách đánh giá cũng phụ thuộc tiêu chí: xuất thân của người đứng đầu, thành phần bộ máy cai trị, hay vị trí của nhà nước trong dòng chính thống của sử cũ. Bài này trình bày các cách nhìn song song, không khẳng định một kết luận duy nhất.