Lữ Gia: thừa tướng Nam Việt và cuộc kháng Hán (112–111 TCN)

Vị thừa tướng ba đời

Lữ Gia (呂嘉) là nhân vật cuối cùng của nước Nam Việt do Triệu Đà lập nên. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, mà Wikipedia dẫn lại, ông làm thái phó rồi thừa tướng của ba đời vua nhà Triệu: Minh Vương, Ai Vương và Thuật Dương Vương^[1]. Sử ký của Tư Mã Thiên chỉ ghi vắn tắt rằng họ hàng ông làm quan trưởng lại hơn bảy mươi người, con trai lấy công chúa, con gái gả cho tôn thất, lại thông gia với Tần Vương Triệu Quang ở Thương Ngô, nên trong nước ông được lòng dân hơn cả vua^[1].

Cuộc binh biến năm 112 TCN

Năm 113 TCN Minh Vương mất, con nhỏ là Triệu Hưng nối ngôi, tức Ai Vương; mẹ vua là Cù thái hậu, người Hán. Nhà Hán sai sứ sang khuyên vua và thái hậu xin nội phụ như các chư hầu, ba năm vào chầu một lần và bỏ cửa quan ở biên giới^[1]. Lữ Gia nhiều lần can ngăn nhưng không được, bèn cáo ốm không tiếp sứ giả. Khi Hán Vũ Đế sai Hàn Thiên Thu và Cù Lạc đem hai nghìn quân sang, ông ban lệnh trong nước, cáo buộc thái hậu muốn dâng báu vật của tiên vương cho nhà Hán, rồi cùng em đem quân giết Ai Vương, Cù thái hậu và các sứ giả Hán, lập Thuật Dương Vương Kiến Đức, con trưởng của Minh Vương, lên ngôi^[1]. Quân của Hàn Thiên Thu sau đó bị ông đánh tan khi còn cách Phiên Ngung khoảng bốn mươi dặm^[1].

Thất bại năm 111 TCN

Vua Hán cử nhiều đạo quân, trong đó có đạo của Lộ Bác Đức và Dương Bộc, cùng tiến vào Phiên Ngung. Dương Bộc phá Thạch Môn, hội quân rồi đốt thành; Thuật Dương Vương và Lữ Gia cùng vài trăm người chạy ra biển nhưng bị truy bắt^[1]. Số phận cuối cùng của ông được kể khác nhau: Wikipedia viết ông bị quân Hán giết, còn Báo Nhân Dân viết quân Hán bắt được ông và đưa về Hán^[1][3]. Cùng thời điểm đó ở vùng Âu Lạc, Tây Vu vương nổi dậy nhưng bị tả tướng Giao Chỉ giết, và đất này rơi hẳn vào tay nhà Hán^[3].

Sử gia nhận xét

Lê Văn Hưu cho rằng việc Lữ Gia can vua đừng xin làm chư hầu là biết trọng nước Việt, nhưng can không được thì lẽ ra phải trình bày lợi hại trước triều đình, hoặc chọn một người khác trong số con Minh Vương lên thay; ông chê việc giết vua và không biết liều chết giữ nước, cho rằng tội đáng chết^[1]. Ngô Sĩ Liên cũng nêu rằng tai họa của Ai Vương tuy gieo mầm từ Cù hậu nhưng Lữ Gia, người coi việc nước, không thể không có trách nhiệm; ông còn nhấn mạnh Ngũ Lĩnh là ải hiểm của nước Việt, mất nơi này thì bờ cõi bị chia cắt và thế Nam – Bắc hình thành^[1]. Hai nhận định này đều đứng từ quan điểm Nho giáo về đạo vua tôi, chứ không phải từ lập trường dân tộc hiện đại.

Quê quán, đền thờ và truyền thuyết

Chính sử không ghi quê quán của Lữ Gia. Wikipedia cho rằng thuyết ông quê ở Thọ Xuân (Thanh Hóa) là truyền thuyết thiếu căn cứ, vì họ Lữ là họ người Hoa và hoàng tộc họ Triệu nhiều lần kết thông gia với dòng họ này, khó xảy ra nếu ông là người Việt bản xứ^[1]. Ngược lại, một bài đăng lại trên trang Bảo tàng Lịch sử quốc gia kể rằng, theo lời một vị phụ lão ở vùng Phan Lương, Lữ Gia là người Việt quê Châu Hoan, bỏ Phiên Ngung về núi Long Động chống quân Hán, mất đi thì được dân thờ làm thần núi; khi quân Nguyên tấn công năm 1284, một đạo "thần binh" từ núi này đã giúp Trần Nhật Duật, và sau thắng lợi ông cho tu sửa đền thờ^[2]. Đó là một tích truyện dân gian, không phải sử liệu.

Hiện có lăng mộ gắn với Lữ Gia và tướng Nguyễn Danh Lang ở thôn Nam Trì, tỉnh Hưng Yên, và một bàn thờ ông trong hang Cắc Cớ thuộc khu chùa Thầy, Quốc Oai, Hà Nội^[1]. Một số dòng họ Lữ, Lã ở miền Bắc nhận ông làm tổ và cúng giỗ vào ngày 25 tháng Ba âm lịch^[1]. Sự tồn tại song song của đánh giá nghiêm khắc trong sử cũ và tục thờ trong dân gian cho thấy cùng một nhân vật có thể được nhìn nhận theo những chuẩn mực khác nhau.