Triệu Quang Phục (Triệu Việt Vương) và căn cứ Dạ Trạch

Từ tả tướng quân đến Dạ Trạch Vương

Triệu Quang Phục là người huyện Chu Diên, con của Triệu Túc, một thủ lĩnh địa phương theo Lý Bí khởi nghĩa từ đầu. Theo bài của giáo sư Trần Quốc Vượng đăng trên Báo Nhân Dân, ông là tướng trẻ giỏi võ, được Lý Nam Đế tin dùng làm tả tướng quân^[1]. Đầu năm 545 quân Lương sang xâm lược, cuộc kháng chiến của nhà Tiền Lý thất bại; Lý Nam Đế phải lánh vào động Khuất Lão và giao binh quyền cho ông^[1]. Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia kể cụ thể hơn: sau trận kịch chiến ở hồ Điển Triệt năm 546, nhà vua rút về Khuất Lão, giao quân cho Triệu Quang Phục rồi mất ở đó^[2].

Chiến thuật ở đầm Dạ Trạch

Từ tháng Giêng năm 547, ông đưa quân về đầm Dạ Trạch, nay thuộc Khoái Châu, Hưng Yên. Đây là vùng đầm lầy ven sông Hồng, lau sậy um tùm, ở giữa có bãi đất nổi; đường vào kín đáo, chỉ thuyền độc mộc nhẹ lướt trên cỏ nước mới tới được^[1][2]. Quân của ông ban ngày tắt khói lửa, vừa luyện tập vừa trồng lúa khoai để tự túc lương thực, ban đêm kéo thuyền ra đánh úp trại giặc, cướp lương thực và vũ khí để cầm cự lâu dài^[1][2]. Vì thế dân gian gọi ông là Dạ Trạch Vương^[1][2].

Trần Quốc Vượng cho rằng việc đưa quân từ miền núi về đồng bằng là một bước chuyển hướng chiến lược: thay vì cố thủ hoặc quyết chiến một trận, ông lấy địa hình sông lạch, đầm hồ làm chỗ dựa để buộc quân Lương phải chia nhỏ lực lượng rồi tiêu hao dần^[1]. Khi nghe tin Lý Nam Đế mất, ông xưng là Triệu Việt Vương^[1].

Đánh bại quân Lương

Chủ tướng quân Lương là Trần Bá Tiên nhiều lần đánh vào đầm nhưng không thành. Năm 548 bên triều Lương nổ ra loạn Hầu Cảnh, các quan tướng ở châu đổ về kinh sư, Trần Bá Tiên cũng bị gọi về và để tì tướng Dương Sàn ở lại^[1][2]. Nhân cơ hội đó, Triệu Quang Phục tung quân ra tiến công, giết Dương Sàn, thu lại châu thành Long Biên^[1]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia dẫn Toàn thư rằng quân Lương tan vỡ chạy về phương Bắc, nhà vua vào ở thành Long Biên (sự kiện được đặt vào năm 550)^[2].

Chia đất với họ Lý và kết cục

Lý Phật Tử, họ hàng của Lý Nam Đế, đem quân đánh nhưng nhiều lần thất bại nên xin hòa; Triệu Việt Vương nghĩ đến tình thân họ Lý mà chia đất, kết thông gia khi con trai Lý Phật Tử là Nhã Lang lấy con gái ông là Cảo Nương^[1][3]. Về sau Lý Phật Tử bội ước, đem quân đánh úp; Triệu Việt Vương thế yếu, chạy đến cửa biển Đại Nha và tự vẫn^[1][2][3]. Wikipedia đặt sự kiện vào năm 571, trong khi bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi năm Canh Dần (570)^[2][3].

Sử cũ còn kể rằng ông được thần cho móng rồng gài lên mũ đâu mâu, và Nhã Lang đã lấy trộm móng rồng khi ở rể. Wikipedia chỉ ra truyện này trùng mô-típ với chuyện Mỵ Châu và Trọng Thủy, và dẫn nhận xét của các sử thần nhà Nguyễn trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục rằng hai chuyện giống nhau như hệt, nên khó coi là sử liệu đáng tin^[3].

Tín ngưỡng thờ Triệu Việt Vương

Theo Trần Quốc Vượng, sách Việt điện u linh (1329) chép rằng sau khi ông mất, người đời thấy linh dị nên lập miếu ở cửa biển Đại Nha; đời Trần ông được ban nhiều mỹ hiệu vào các năm 1285, 1288 và 1313^[1]. Wikipedia cho biết Ninh Bình là nơi có nhiều đền thờ ông nhất, trong đó có đền ở Yên Khánh và các đình, đền vùng cửa biển Thần Phù, còn ở Hưng Yên, đền Hóa Dạ Trạch có ban thờ ông bên cạnh ban thờ Chử Đồng Tử^[3].

Những điểm các nguồn chưa thống nhất

Vị trí Chu Diên được nêu khác nhau: Wikipedia ghi nay thuộc Khoái Châu (Hưng Yên), còn bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi vùng tiếp giáp Sơn Tây và Vĩnh Phúc^[2][3]. Số quân vào đầm cũng lệch: Báo Nhân Dân nói hơn một vạn, hai nguồn kia nói hơn hai vạn^[1][2][3]. Năm mất là 570 hay 571, và nhiều chi tiết về hôn nhân, giấc mộng, móng rồng thuộc dã sử, thần tích, nên bài chỉ dùng chúng với tư cách truyền thuyết. Chính các sử gia cũng nhận xét tư liệu về Triệu Việt Vương khá sơ lược^[2].