Lý hoặc luận của Mâu Tử (cuối thế kỷ II)

Bối cảnh: Giao Châu cuối thời Đông Hán

Lý hoặc luận (理惑論) là một tác phẩm chữ Hán của Mâu Tử, người Thương Ngô (nay thuộc Quảng Tây), thường được xếp vào cuối thế kỷ II, song năm soạn cụ thể chưa rõ, theo Wikipedia tiếng Việt^[3]. Bài Tựa cho biết sau khi vua Hán Linh Đế mất năm 189, thiên hạ loạn lạc, chỉ riêng Giao Châu còn tương đối yên ổn, nên nhiều người phương Bắc đến lánh nạn; Mâu Tử cũng đưa mẹ xuống đó. Ở Giao Châu, thái thú Sĩ Nhiếp từng mời ông ra làm quan nhưng ông từ chối, và năm 26 tuổi ông trở về Thương Ngô lấy vợ^[2]. Tạp chí Nghiên cứu Phật học ước tính ông sinh vào khoảng 165 – 170, song nhấn mạnh đó chỉ là suy từ năm Linh Đế mất và các dữ kiện đi kèm^[2].

Cấu trúc 37 câu hỏi đáp

Theo Wikipedia tiếng Việt, sách gồm 37 câu hỏi đáp giữa tác giả và những người theo Nho (chủ yếu) và Lão (từ câu 29 trở đi). Các câu đầu hỏi về lai lịch Phật và về "đạo"; các câu giữa bàn về việc cạo tóc, không con nối dõi, cách ăn mặc, ứng xử của tăng sĩ; các câu cuối trả lời người theo Lão về thuật tịch cốc, trường sinh. Cuối sách người hỏi xin quy y^[3]. Bài của Thích Chúc Hòa chia tương tự: câu 1 – 3 giới thiệu đạo Phật, câu 4 – 28 giải đáp thắc mắc của Nho gia, câu 29 – 37 trả lời Lão gia^[1].

Lối viết cũng đáng chú ý. Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, tác giả dùng điển tích của chính Nho giáo để biện hộ cho Phật giáo, mượn lời thánh hiền thay vì chỉ giảng giáo lý^[1]. Wikipedia tiếng Việt cho rằng đây là cuốn sách đầu tiên viết về đạo Phật bằng chữ Hán theo lối vấn đáp^[3].

Những vấn đề được tranh luận

Trong sách, người hỏi chê tăng sĩ cạo tóc, không lấy vợ và bỏ tài sản là bất hiếu. Mâu Tử đáp rằng đức quan trọng hơn thân tóc, dẫn những nhân vật được Khổng Tử khen để biện luận^[1][3]. Câu 14 phê phán tư tưởng "Đại Hán" trong giới Nho sĩ vì họ coi học thuyết của mình là chân lý tuyệt đối^[3]. Câu 16 nhắc tới những sa môn ham rượu, nuôi vợ con, buôn bán gian dối, và Mâu Tử trả lời theo nguyên tắc "theo pháp chứ không theo người"^[3]. Một bài trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học dựa vào câu 16 để suy rằng tăng sĩ ở Giao Châu cuối thế kỷ II đã khá đông, nên Phật giáo hẳn đã hình thành ở đó một thời gian trước Mâu Tử^[2]. Đây là suy luận của tác giả bài, không phải một sử liệu trực tiếp.

Giá trị tư liệu

Bài của Thích Chúc Hòa nhận định Lý hoặc luận là bằng chứng về tình hình Phật giáo buổi đầu ở Giao Châu, nơi Luy Lâu là một trung tâm, và là văn bản đánh dấu mối quan hệ Phật – Nho – Lão. Tác giả này còn cho rằng sách thể hiện ý thức tự chủ của người Việt trước tư tưởng Hán^[1]. Người đọc nên coi đó là cách diễn giải, vì Mâu Tử là người Thương Ngô. Wikipedia tiếng Việt cũng ghi chưa rõ ông khởi soạn và hoàn thành sách ở Giao Châu hay ở Trung Quốc; bài Tựa kể lại việc đã xảy ra, nên có thể sách được soạn ở Thương Ngô^[3].

Theo cùng nguồn, sách có mặt trong Hoằng minh tập của Tăng Hựu ở thế kỷ VI và được nhắc trong Tùy chí, Đường chí; nhiều học giả Trung Quốc, Pháp, Nhật và Việt Nam đã nghiên cứu nó, và mọi người đều dựa vào đó để biết tư tưởng, tín ngưỡng, tình trạng Phật giáo ở Giao Châu^[3]. Về văn bản, Wikipedia dẫn ý kiến cho rằng bài Tựa và phần chính soạn cuối thế kỷ II nhưng sau đó có người sửa chữa, thêm thắt, khiến bản văn có chỗ mang ngữ phong thế kỷ III và V^[3].

Mâu Tử và việc Phật giáo vào Giao Châu

Tạp chí Nghiên cứu Phật học, bài của Thích Trung Thiện, liên hệ Mâu Tử với Khương Tăng Hội (thế kỷ III) và cho rằng cả hai học đạo ở Giao Châu, nên trước họ hẳn đã có những người truyền đạo khác; tác giả tin Phật giáo vào Giao Châu từ thế kỷ đầu Công nguyên, chủ yếu theo đường biển, và đánh giá những ghi chép về sự xuất hiện đầu tiên của Phật giáo ở Việt Nam là khá muộn và mờ nhạt, không đủ để xác định niên đại cụ thể^[2]. Ý kiến này cho thấy Lý hoặc luận thường được dùng như một bằng chứng gián tiếp chứ không phải mốc niên đại chắc chắn.