Sĩ Nhiếp (Sĩ Vương) và Giao Châu cuối thời Đông Hán (187–226)

Từ gia tộc lánh nạn đến thái thú Giao Chỉ

Sĩ Nhiếp là người huyện Quảng Tín, quận Thương Ngô. Theo bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia dẫn Đại Việt sử ký toàn thư, tổ tiên ông gốc Vân Dương nước Lỗ, tránh loạn Vương Mãng sang đất Việt; đến ông là đời thứ sáu. Thuở trẻ ông du học ở kinh đô nhà Hán, làm huyện lệnh Vu Dương rồi năm 187 được cử làm thái thú Giao Chỉ, sau kiêm quản bảy quận Giao Châu, đặt trị sở ở Luy Lâu (Thuận Thành, Bắc Ninh)^[1]. Báo Nhân Dân mô tả ông là người Hán bản địa hóa^[2]. Tên tự của ông được ghi là Ngạn Uy trong bài của bảo tàng và Uy Ngạn trong Wikipedia, một chi tiết nhỏ cho thấy nguồn tiếng Việt không hoàn toàn đồng nhất^[1][4].

Giữ yên Giao Châu giữa thời loạn

Cuối thời Đông Hán, đất Trung Nguyên loạn lạc và quyền lực trung ương suy yếu. Bài của bảo tàng cho biết anh em, cha con Sĩ Nhiếp cầm quyền ở Luy Lâu như một triều đình riêng, giữ yên được Giao Châu; hàng trăm trí thức Trung Nguyên chạy xuống lánh nạn, cùng ông mở trường dạy học^[1]. Wikipedia thuật lại rằng năm 200, khi thứ sử Chu Phù bị giết, Sĩ Nhiếp dâng biểu xin cho các em là Sĩ Nhất làm thái thú Hợp Phố, Sĩ Vũ làm thái thú Nam Hải; thư của Viên Huy năm 207 khen ông giữ vẹn một quận hơn hai mươi năm, dân không mất nghiệp^[4]. Báo Nhân Dân nhấn mạnh khía cạnh quyền lực: lợi dụng sự suy yếu và tan rã của chính quyền trung ương, Sĩ Nhiếp nắm toàn bộ quyền hành ở Giao Châu như một chính quyền cát cứ^[2].

Quy phục Đông Ngô và nghĩa vụ cống nạp

Năm 210, Tôn Quyền sai Bộ Chất làm thứ sử Giao Châu, Sĩ Nhiếp đem anh em ra vâng lệnh, nhờ đó đất Lĩnh Nam chuyển từ nhà Hán sang nhà Ngô. Ông được phong tả tướng quân, sau thăng vệ tướng quân, tước Long Biên hầu^[1]. Hằng năm ông sai sứ sang Ngô dâng hương liệu, vải mịn, minh châu, đồi mồi, ngà voi, sừng tê, các loại quả lạ, cùng hàng trăm con ngựa^[1][4]. Báo Nhân Dân đặt các khoản này vào chế độ cống nạp nặng nề của chính quyền đô hộ^[2].

Sau khi ông mất

Sĩ Nhiếp mất năm 226. Theo Wikipedia, Tôn Quyền cho rằng Giao Chỉ ở quá xa nên chia Giao Châu làm hai: từ Hợp Phố trở ra bắc lập Quảng Châu do Lữ Đại làm thứ sử, còn Giao Châu do Đới Lương đứng đầu. Con trai Sĩ Nhiếp là Sĩ Huy tự xưng thái thú, chống lại nhưng bị Lữ Đại lừa bắt rồi giết cả anh em^[4]. Báo Nhân Dân chép việc nhà Ngô tách Giao Châu năm 226 và đặt lại tên Giao Châu năm 264, lấy thành Long Biên làm châu lỵ^[2].

Những đánh giá khác nhau

Các sử gia Nho học đánh giá cao ông. Lê Văn Hưu cho rằng ông biết lấy sự khoan hậu, khiêm tốn mà kính trọng kẻ sĩ, nhún mình thờ nước lớn để giữ bờ cõi, đáng gọi là người trí, dù tài và dũng không bằng Triệu Vũ Đế; ông cũng tiếc rằng con nối không giữ được cơ nghiệp^[1]. Đại Việt sử lược khen học vấn uyên bác, chính sự giỏi giang và cảnh hơn hai mươi năm trong cõi vô sự^[1]. Ngô Sĩ Liên viết rằng việc nước ta thông Thi, Thư, học lễ nhạc và trở thành một nước văn hiến bắt đầu từ Sĩ Vương^[1]. Nhà Trần phong ông mỹ hiệu, và hậu thế gọi ông là "Nam Giao học tổ"^[4].

Cách nhìn hiện đại của bài Báo Nhân Dân thận trọng hơn. Bài này cho rằng Nho giáo và Hán học thời Bắc thuộc chỉ phát triển chủ yếu ở các trung tâm châu quận như Luy Lâu, Long Biên, nên ảnh hưởng của việc Hán hóa người Việt bị hạn chế^[2]. Như vậy cùng một việc mở trường dạy học có thể được hiểu như đóng góp văn hóa hoặc như một phương tiện của chính quyền đô hộ, tùy tiêu chí đánh giá.

Đền và lăng mộ ở Thuận Thành

Theo Báo Hànộimới, khu đền và lăng mộ Sĩ Nhiếp ở làng Tam Á, xã Gia Đồng, Thuận Thành, được xếp hạng di tích quốc gia năm 1964. Đền kiểu chữ "Đinh", có năm gian tiền tế, ba gian hậu cung, cổng ngũ môn hai tầng tám mái đắp bốn chữ "Nam giao học tổ"; hậu cung đặt tượng đồng của ông, lăng mộ ở phía sau, lễ hội diễn ra từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng^[3]. Toàn thư còn chép tục truyền rằng người Lâm Ấp từng đào mộ ông, thấy thi hài vẫn như người sống nên sợ hãi, lấp lại, và dân địa phương lập miếu thờ gọi là "Tiên Sĩ Vương"^[1].