Bản Kiều Nôm khắc in cổ nhất (Liễu Văn Đường, 1866)

Một bản Kiều khắc ván từ năm 1866

Kim Vân Kiều tân truyện là tên chữ Hán của Truyện Kiều. Theo các tài liệu về văn bản học, bản Nôm khắc in được xem là cổ nhất còn lại do nhà tàng bản Liễu Văn Đường khắc năm Tự Đức thứ 19, tức 1866^[1][3]. Gọi là "cổ nhất" vì bản này được tìm thấy sau bản cũng của Liễu Văn Đường in năm Tự Đức thứ 24 (1871), hiện thuộc Trường Sinh ngữ Đông phương ở Paris; hai bản khắc cách nhau năm năm nhưng không hoàn toàn giống nhau về nội dung lẫn nét chữ khắc^[3]. Cần nhớ rằng bản thảo của Nguyễn Du không còn: Đinh Văn Tuấn viết rằng nguyên tác Truyện Kiều "nay đã tuyệt tích", nên mọi nỗ lực tìm lời thơ gốc đều dựa vào các bản chép và bản in về sau^[1].

Lần tìm thấy năm 2004 và hai lời kể khác nhau

Các báo năm 2004 đều đặt nơi tìm thấy ở huyện Thanh Chương (Nghệ An), nhưng chi tiết thì khác. Tuổi Trẻ (tháng 11/2004) viết rằng ông Đào Tam Tỉnh, phó giám đốc Thư viện Nghệ An, tình cờ thấy bản này trong gia đình thầy Nguyễn Thế Quang vào tháng 3/2004^[2]. Một bài khác của cùng tờ báo (tháng 6/2004) lại ghi bản Kiều được phát hiện cuối tháng 5/2004 trong tủ sách gia đình cử nhân Nguyễn Thế Cát (1855–1937) ở xã Thanh Lương^[3]. Hai bài thống nhất ở chỗ bản gốc sau đó được đưa về khu di tích Nguyễn Du ở Nghi Xuân (Hà Tĩnh)^[2][3]. Vì chưa đối chiếu được nguồn thứ ba, bài này nêu cả hai lời kể mà không chọn lời nào.

Hình thức và việc xuất bản

Theo bài Tuổi Trẻ tháng 11/2004, mỗi trang sách khổ 13 x 19 cm có 12 câu lục và 12 câu bát, chữ khắc rõ và đẹp. Bản gốc bị mất 18 tờ (36 trang, 864 câu), nên khi xuất bản phải mượn 18 tờ của bản Thịnh Mỹ Đường (1879) để bù^[2]. Đinh Văn Tuấn cũng cho biết ông dùng bản Liễu Văn Đường 1871 để bổ khuyết những câu thiếu, vì hai bản chỉ cách nhau năm năm và ít khác nhau về từ ngữ^[1]. Nhà sưu tầm Nguyễn Khắc Bảo (có 37 bản Kiều Nôm in hoặc chép tay từ thời Tự Đức) cùng tiến sĩ ngôn ngữ học Nguyễn Trí Sơn phiên âm, khảo đính; sách dày hơn 360 trang, in song song nguyên văn Hán Nôm và bản quốc ngữ, do Nhà xuất bản Nghệ An phát hành tháng 10/2004^[2].

Ba dòng bản Kiều Nôm cổ

Báo Tin Tức (qua VietnamPlus, 2009) dẫn nhà sưu tầm Nguyễn Khắc Bảo chia các bản Kiều Nôm cổ làm ba dòng. Dòng in ở các phường khắc ván phố Hàng Gai (Hà Nội) gồm các nhánh như Liễu Văn Đường 1866, Quan Văn Đường 1879, Thịnh Mỹ Đường 1879, Phúc Văn Đường 1918, 1926, 1932. Dòng Nam Bộ gồm các bản Duy Minh Thị khắc ở Phật Sơn (Trung Quốc) các năm 1872, 1879, 1891, rồi bản quốc ngữ của Trương Vĩnh Ký (1875) và bản Nôm, quốc ngữ, Pháp ngữ của A. des Michels in ở Pháp. Dòng thứ ba gắn với kinh thành Huế, gồm nhiều bản chép tay^[4]. Cách phân loại này là của người sưu tầm, và bài báo không nêu thêm chứng cứ.

Bản 1866 trong cuộc "tìm lời gốc"

Phó giáo sư Đào Thái Tôn đối chiếu bản 1866 với các bản đời Tự Đức và các bản về sau. Theo ông, những người đứng tên trên các bản từ Liễu Văn Đường 1871 qua Duy Minh Thị 1872, Trương Vĩnh Ký 1875, bản của Abel des Michels và Edmond Nordemann đến Kiều Oánh Mậu 1902 đều sửa chữa có ý thức. Trên hơn 1.100 câu lục bát, khoảng một phần ba tác phẩm, ông thống kê được 782 chữ mới xuất hiện dần qua các bản, nên các bản càng về sau càng xa bản 1866^[3]. Đây là kết quả thống kê của một nhà nghiên cứu, không phải kết luận đã được toàn giới học thuật thừa nhận.

Đọc lại chữ Nôm

Năm 2025, Đinh Văn Tuấn công bố bài trên Tạp chí Ngôn ngữ đọc lại một số chữ Nôm của bản này. Ông cho rằng nhiều cách phiên âm xưa nay còn gượng ép hay mâu thuẫn, và đề nghị căn cứ vào ngữ âm lịch sử, văn mạch, thi pháp. Một ví dụ là câu 12, "Gia tư nghĩ cũng thường thường bậc trung": chữ 擬 từng được đọc là "nghỉ" (theo thổ âm Nghệ Tĩnh), nhưng ông chọn "nghĩ" vì phù hợp ngữ cảnh và âm hưởng. Ở câu 909, ông đọc 拔淚 là "gạt lệ" chứ không phải "bạt lụy". Ông cũng nhắc rằng cách viết trong bản Liễu Văn Đường có thể phản ánh thói quen viết Nôm cũ hoặc phương ngữ miền Bắc của nơi in, chứ chưa chắc là cách Nguyễn Du viết^[1].

Ý nghĩa

Bản 1866 cho thấy Truyện Kiều đã lưu hành rộng bằng sách khắc ván vào giữa thế kỷ XIX. Việc phát hiện thêm một bản sớm giúp người nghiên cứu có thêm mốc so sánh, nhưng nó không thay thế được bản thảo gốc đã mất, và các cách đọc chữ Nôm vẫn còn tranh luận^[1][3].