Chữ Mông Latin ở Việt Nam: chữ Mông Việt Nam (1961) và chữ Mông quốc tế (RPA)

Hai bộ chữ Latin cho một tiếng nói

Người Mông ở Việt Nam hiện có hơn một triệu người, xếp thứ tám trong 54 dân tộc, và tiếng Mông có khoảng 12 triệu người nói trên thế giới (số liệu do VOV nêu năm 2014)^[3]. Theo Nguyễn Trung Kiên (2020), các nhà nghiên cứu đều thống nhất rằng từ xa xưa tiếng Mông không có chữ viết; truyện cổ kể người Mông xưa có chữ nhưng bị bò ăn mất, còn trong các nghi lễ họ dùng giấy bản đục lỗ thành hoa văn mà họ coi là mật mã của chữ cổ^[2]. Ngày nay ở Việt Nam có hai bộ chữ Latin ghi tiếng Mông: chữ Mông Việt Nam (viết tắt MVN) và chữ Mông Latin, còn gọi là chữ Mông khu vực hay chữ Mông quốc tế, tên quốc tế là Romanized Popular Alphabet (RPA)^[1].

Chữ Mông Việt Nam (1961)

Theo Trần Trí Dõi (2020), chữ MVN do Nguyễn Văn Chỉnh và Phan Thanh xây dựng. Hai ông khảo sát so sánh năm phương ngữ Mông (Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Đỏ, Mông Đen, Mông Xanh) từ đầu quý hai năm 1955; kết quả cho thấy từ vựng cơ bản và ngữ pháp của cả năm phương ngữ thống nhất cao. Tháng 5/1957, Bộ Giáo dục giao khởi thảo phương án Latin hóa và chọn phương ngữ Mông Hoa vùng Sa Pa làm âm chuẩn. Phương án được dạy thí điểm ở Lào Cai, hai khu tự trị Việt Bắc và Tây Bắc, rồi ở Sơn La và Lào Cai; trình Ban Bí thư cuối năm 1959, được phê chuẩn tháng 10/1960 và Quốc hội thông qua; ngày 27/11/1961, Nghị định số 206/CP (có chỗ ghi 206/TTg/CP) ban hành phương án chữ Mông^[1]. Cùng nghị định này, chữ Latin cho tiếng Thái cũng được phê duyệt, nhưng theo Trần Trí Dõi chỉ tỉnh Lai Châu cũ ban hành cho dân dùng năm 1981 và nay hầu như không còn được dùng^[1].

Về kỹ thuật, theo mô tả mà Trần Trí Dõi lấy từ Sách học tiếng Mông, chữ MVN dùng 58 phụ âm và tổ hợp phụ âm làm âm đầu, mười một chữ nguyên âm giống tiếng Việt ghép thành 24 vần, và tám thanh: một thanh không dấu cùng bảy thanh đánh dấu bằng các chữ phụ âm k, l, r, s, v, x, z. Bộ chữ lấy chữ quốc ngữ làm chuẩn để đối chiếu^[1].

Chữ Mông quốc tế (RPA)

RPA là một trong bốn kiểu chữ Mông được xây dựng cho người Mông ở Lào; theo Trần Trí Dõi, dẫn một tài liệu mở, nhóm nhà ngôn ngữ và nhà truyền giáo cùng người Mông bản địa làm ra bộ chữ trong khoảng 1951–1953^[1]. Nguyễn Trung Kiên ghi bộ chữ này ra đời năm 1953, được người Mông ở nhiều nước dùng để phiên âm và dựa trên phương ngữ Mông Trắng^[2]; Trần Trí Dõi thì mô tả RPA kết hợp ngữ âm của hai phương ngữ Mông Trắng và Mông Hoa theo nguyên tắc "phân bố bổ sung", không chọn một phương ngữ làm chuẩn mà để người dùng chọn biến thể hợp với giọng mình. Theo ông, RPA có 60 chữ ghi phụ âm đầu, 14 chữ ghi nguyên âm và bảy thanh (một không dấu, sáu đánh dấu bằng chữ cái), không có vần gồm chữ nguyên âm ghép chữ phụ âm như MVN^[1].

Đối chiếu với mô tả âm vị học phương ngữ Mông Lềnh (Mông Hoa) của David Mortensen (2004), Trần Trí Dõi nhận xét chữ MVN thiếu một số chữ cho phụ âm đầu và nguyên âm, ghi nhiều thanh hơn thực tế của phương ngữ và chấp nhận 24 vần có phụ âm cuối, trong khi RPA gần với mô tả ấy hơn^[1]. Đây là đánh giá của một tác giả, không phải kết luận chung.

Thực tế sử dụng ở Tây Bắc

Nguyễn Trung Kiên khảo sát 220 mẫu (110 mẫu mỗi nơi) tại bản Tà Xùa (Bắc Yên, Sơn La) và bản Sin Suối Hồ (Phong Thổ, Lai Châu), cư dân chủ yếu là người Mông Hoa. Ở Tà Xùa có 67 người (60,90%) biết chữ Mông, ở Sin Suối Hồ là 102 người (92,72%). Trong số người biết chữ, 89,55% ở Tà Xùa và 98,03% ở Sin Suối Hồ biết chữ Mông khu vực; tỉ lệ biết chữ Mông Việt Nam rất thấp, bảng thống kê ghi 10,45% và 1,97%, còn phần thảo luận của bài ghi 8,19% và 2,73%. Ở cả hai nơi, mọi người biết chữ đều dùng chữ Mông để nhắn tin và xem video, còn đọc sách báo chỉ khoảng 9% và 15%. Ở Sin Suối Hồ, nơi khoảng 85% dân cư theo đạo Tin Lành, toàn bộ người biết chữ dùng chữ Mông để đọc Kinh thánh. Hơn 90% người được hỏi thích học chữ Mông, và một người được phỏng vấn nói loại chữ nào cũng đáng quý nếu dễ học, dễ nhớ, dễ dùng. Tác giả kết luận người Mông ở đây đứng trước nguy cơ mù chữ Mông Việt Nam và ngày càng thông hiểu chữ Mông khu vực, trong khi chữ Mông Việt Nam vẫn xuất hiện trên truyền hình và là chữ mà cán bộ, công chức học để lấy chứng chỉ tiếng Mông^[2].

Bức tranh tương tự được nêu ở cấp quốc gia. VOV (2014) cho biết chương trình dạy tiếng Mông cho cán bộ, công chức của Bộ Giáo dục và Đào tạo không nêu rõ dùng bộ chữ nào nhưng được hiểu là chữ Mông Việt Nam, và các địa phương chưa thống nhất khi chọn giữa hai bộ chữ. Khảo sát của Ủy ban Dân tộc năm 2014 ở năm tỉnh cho thấy nhu cầu dùng chữ Mông quốc tế cao hơn nhiều so với chữ Mông Việt Nam, và TS Nguyễn Kiến Thọ đề nghị Nhà nước công nhận chữ Mông quốc tế để thống nhất việc dạy và học^[3].

Tranh luận về lựa chọn

Trần Trí Dõi không đồng tình với đề nghị chọn một bộ chữ duy nhất. Ông cho rằng nguyên tắc "chọn một phương ngữ làm cơ sở chuẩn" khi xây dựng chữ viết cho dân tộc thiểu số là một nguyên nhân kỹ thuật khiến nhiều bộ chữ Latin ít được cộng đồng dùng, vì người dân không có khái niệm phương ngữ nào là chuẩn. Ông nhận xét rằng đề nghị dùng thống nhất chữ Mông quốc tế chưa có số liệu điều tra xã hội ngôn ngữ học đầy đủ trên các địa bàn người Mông, và việc chọn chữ là công việc chuyên môn phức tạp, không nên xử lý như một quyết định hành chính thông thường^[1]. Quan điểm ngược lại, như của TS Nguyễn Kiến Thọ qua VOV, đề nghị công nhận và thống nhất dùng chữ Mông quốc tế^[3].

Bài này chỉ nêu các ý kiến, không đưa ra kết luận.