Chữ Nôm Dao và sách cổ của người Dao

Chữ viết dựa trên nét chữ Hán

Người Dao nói tiếng thuộc ngữ hệ Hmông – Dao^[2]. Từ lâu cộng đồng này có lối chữ riêng mà tài liệu thường gọi là chữ Nôm Dao hay chữ Hán Dao: dùng nét chữ Hán để chép sách, nhưng cách đọc và nghĩa gắn với tiếng Dao. Theo Trần Hữu Sơn và Trần Thùy Dương, người Dao gọi sách là "sâu" (hay "tsâu"), chép bằng loại chữ tượng hình theo kiểu chữ Hán. Có nhiều cuốn dùng những chữ do người Dao tự đặt trên cơ sở nét Hán, hoặc mượn nguyên chữ Hán nhưng đọc và hiểu theo âm, nghĩa của tiếng Dao^[1]. Theo Ủy ban Dân tộc, xóm Dao nào cũng thường có người thông chữ Hán và chữ Nôm Dao; mục đích học chữ là để đọc các loại sách cúng, truyện và thơ^[2].

Kho sách cổ nhiều thể loại

Hai tác giả trên hiểu "sách cổ" theo nghĩa tương đối: sách do người Dao viết hoặc sao chép từ bản gốc có từ đầu thế kỷ XX trở về trước^[1]. Trong một dự án bảo tồn sách cổ người Dao do Quỹ Ford tài trợ, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai đã khảo sát 466 làng Dao và ghi nhận 10.318 cuốn. Nhiều nhất là sách tôn giáo, tín ngưỡng, riêng các bộ kinh thư đạo giáo có trên 200 loại; chỉ trong lễ làm chay, nhóm Dao Tuyển đã dùng 121 cuốn sách tôn giáo^[1].

Nhóm thứ hai là sách dân ca nghi lễ như Hôn lễ ca và Tang ca. Ở xã Xuân Hòa (huyện Bảo Yên, Lào Cai), các tác giả sưu tầm được sáu cuốn Hôn lễ ca của ngành Dao Tuyển với hơn 10.000 câu thơ, bài ca. Nhóm thứ ba là truyện thơ: các đợt khảo sát năm 2006–2008 trên ba nhóm Dao ở Lào Cai tìm thấy 53 truyện. Ngoài ra còn có "tín ca", tức những bức thư viết theo thể văn vần, trong đó có loại thư thiên di gửi về quê cũ, cùng các bài cúng, gia phả và cuốn Quá sơn bảng văn^[1].

Ở Nguyên Bình (Cao Bằng), người Dao tiền cũng gọi sách là "shâu". Một bài báo năm 2017 ghi rằng sách chép về lễ cấp sắc, hát páo dung, tục pút tồng, cách xem ngày làm nhà trình tường, cuộc thiên di và gia phả từng dòng họ; phần lớn là sách cúng, rồi đến sách về hôn lễ, truyện cổ, truyện thơ và sử^[4].

Nguồn sử liệu về một tộc người ít được chính sử nhắc

Theo Trần Hữu Sơn và Trần Thùy Dương, các bộ sử chính thống của nhà nước phong kiến Việt Nam ít nói về người Dao, nên sách cổ của họ là nguồn quan trọng để tìm hiểu quá trình di cư và hòa nhập của tộc người này. Hai tác giả dẫn Kiến văn tiểu lục (1778) của Lê Quý Đôn, có chép về các tộc "Man" ở xứ Tuyên Quang, và một đoạn về người Dao trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục, năm Cảnh Hưng thứ 13 (1752). Theo họ, nếu đem đối chiếu những sự kiện phản ánh trong sách cổ với các nguồn khác thì có thể làm rõ thêm thời điểm người Dao đến Việt Nam và con đường họ đã đi^[1].

Truyền dạy và nguy cơ mai một

Hiện nay việc đọc, viết chữ này chủ yếu nằm trong tay thầy cúng và người lớn tuổi. Báo Lào Cai năm 2024 kể về thôn Pờ Hồ (xã Thanh Bình, Mường Khương), nơi Nghệ nhân Ưu tú Tẩn Khái Cường hơn mười năm nay mở lớp dạy chữ Nôm Dao miễn phí cho người trong thôn. Lớp thường khai giảng vào đầu năm vì người Dao quan niệm học và viết chữ đầu năm sẽ đem lại may mắn. Theo lệ cũ, con trai học chữ để làm thầy còn con gái học thêu thùa, nên người học chủ yếu vẫn là nam giới. Chữ tượng hình viết bằng bút lông, mực mài, đòi hỏi người học phải kiên trì^[3].

Ở Cao Bằng, tình hình kém khả quan hơn. Báo Pháp luật Việt Nam năm 2017 cho biết người còn giữ sách cổ của người Dao tiền ở Nguyên Bình chỉ đếm trên đầu ngón tay, nhiều cuốn đã cũ nát, bị mọt, người trẻ ít người đọc được. Một người dân được báo dẫn lời nhận định rằng nếu không có biện pháp thì vốn sách quý này vài năm nữa sẽ không còn. Cũng theo bài báo, người Dao ở đây tóm tắt điều sách dạy bằng bốn chữ canh, độc, hiếu, thiện: cần cù, học chữ, có hiếu và làm điều lành^[4].