Then của người Tày, Nùng, Thái

Khái quát

Trên trang của UNESCO, di sản có tên "Practices of Then by Tày, Nùng and Thái ethnic groups in Viet Nam", được ghi danh năm 2019 (quyết định 14.COM 10.b.42) vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, do Việt Nam đệ trình^[1]. Kỳ họp thứ 14 của Ủy ban liên chính phủ Công ước 2003 diễn ra tại Bogotá (Colombia) từ ngày 9 đến 14/12/2019^[1][2]. UNESCO mô tả Then là thực hành nghi lễ thiết yếu trong đời sống tinh thần của ba tộc người, phản ánh quan niệm về con người, thế giới tự nhiên và vũ trụ^[1].

Nghi lễ và đàn tính

Theo UNESCO, một lễ Then kể lại hành trình trong đó thầy Then (nam hoặc nữ) điều khiển đoàn âm binh đi từ cõi đất lên cõi trời để dâng lễ vật, thỉnh cầu bình an, chữa bệnh, được mùa, năm mới tốt lành. Thầy mở đầu bằng việc hát và gảy đàn tính, làm lễ tại nhà người cầu cúng, ngoài trời hoặc ở bàn thờ Then trong nhà mình^[1]. Báo Văn hóa kể thêm đồ dùng như kiếm trừ tà, thanh âm dương, chuông; thầy mặc lễ phục, hát bằng tiếng dân tộc mình, xóc nhạc, phất quạt, có buổi lễ kèm tốp nữ múa phụ họa^[2].

Nhạc cụ chính là tính tẩu, còn gọi đàn tính hay đàn Then. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Thanh Thảo (bảo vệ năm 2021, được giới thiệu trên Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội) nhận xét: trong Then nghi lễ, tiếng đàn vừa là "linh hồn", vừa là lời báo của thầy Then tới các cửa thần thánh; khác nhiều hình thức cúng bái khác, thầy Then đồng thời là nghệ sĩ vừa đàn vừa hát^[3].

Nguồn gốc: các cách hiểu chưa thống nhất

Các nguồn dùng ở đây chưa đưa ra một kết luận chung. Tại hội thảo "Then Tày – Nùng – Thái xưa và nay" (Hà Nội, 2013), một nhà nghiên cứu của Viện Nghiên cứu văn hóa cho rằng Then là hình thức tín ngưỡng lâu đời của cư dân Tày – Thái, liên quan đến tín ngưỡng thờ Trời^[4]. Hoàng Nam (Tạp chí Dân tộc học, 2006), dựa trên trao đổi với một thầy Then người Nùng ở Lạng Sơn, nhận xét Then chịu ảnh hưởng Đạo giáo và Phật giáo Đại thừa nên Then ở Lạng Sơn có nguồn gốc Trung Quốc; thầy Then ấy cũng nói Then truyền từ Trung Quốc vào Cao Bằng rồi sang Lạng Sơn^[5].

Cũng theo Hoàng Nam, giới nghiên cứu từ khoảng những năm 1960–1970 tiếp cận Then theo hai hướng, văn nghệ dân gian (lời hát, âm nhạc, múa, trang trí) và tín ngưỡng dân gian; ông kết luận Then vừa là loại hình văn nghệ dân gian vừa là biểu hiện của tín ngưỡng dân gian^[5].

Người thực hành và địa bàn

Báo Văn hóa (12/2019) cho biết di sản tập trung chủ yếu ở các tỉnh Đông Bắc (Bắc Giang, Bắc Kạn, Cao Bằng, Hà Giang, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Thái Nguyên, Tuyên Quang), Tây Bắc (Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai) và một số nơi khác, theo tên gọi lúc đó^[2]. Sau ngày 1/7/2025, các địa bàn này thuộc Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Thái Nguyên (gồm Bắc Kạn cũ), Bắc Ninh (gồm Bắc Giang cũ), Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Điện Biên, Lai Châu và Lào Cai. Theo số liệu kiểm kê ở 11 tỉnh mà bài báo dẫn, có 817 thầy Then (213 nam, 604 nữ), gồm 439 người Tày, 328 người Nùng, 23 người Thái và 27 người thuộc các dân tộc khác^[2].

Biến đổi và việc bảo vệ

Theo luận án nói trên, sau năm 1945, khi chủ trương bảo tồn có chọn lọc tinh hoa văn hóa dân tộc, tính tẩu được tách khỏi nghi lễ Then (vốn bị coi là mê tín) để phục vụ văn nghệ quần chúng với nội dung mới; sau Đổi mới, nghi lễ Then được phục hồi. Ở Tuyên Quang, Then ngày nay cũng lên sân khấu và không gian mạng, còn việc ghi danh UNESCO đặt ra vấn đề quyền cộng đồng trong bảo tồn tính tẩu^[3].

UNESCO nêu một yếu tố đe dọa là giới trẻ ngày càng ít quan tâm^[1]. Ngày 3/9/2022 tại Tuyên Quang, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng tỉnh Tuyên Quang và 10 tỉnh khác tổ chức lễ đón nhận Bằng ghi danh^[6]. Tại hội thảo ngày 30/10/2024 ở Bắc Giang (nay thuộc Bắc Ninh), đại diện Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Giang nêu hạn chế: chưa thống kê đầy đủ các làn điệu, ít Then nghi lễ được tư liệu hóa, phần lớn người trẻ không biết hát Then (nhất là Then cổ), việc truyền dạy chưa có giáo trình; Lạng Sơn có khoảng 95 câu lạc bộ đàn và hát dân ca, nhóm sở thích tập trung vào hát Then, đàn tính^[7].