Khèn Mông

Khái quát

Khèn là nhạc cụ tiêu biểu nhất của người Mông. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa được Báo Lào Cai (2023) dẫn lại, đây là loại nhạc cụ phổ biến và mang tính đặc trưng nhất của dân tộc này; trong đời sống thường ngày nó là người bạn đường của các chàng trai Mông, từ ngày hội đến lúc xuống chợ, lên nương^[1]. Một bài của Báo Văn hóa (2023) còn gọi khèn là nhạc cụ "ẩn chứa dấu tích lịch sử của cả tộc người"^[4]. Người Mông cũng có nhiều nhạc cụ khác như nhị, sáo, đàn môi, khèn lá và trống, song khèn nổi bật hơn cả^[4].

Cấu tạo và âm thanh

Theo Báo Văn hóa, khèn Mông gồm sáu ống khí bằng trúc, trong mỗi ống có lưỡi gà bằng đồng, gắn vào bầu khèn bằng gỗ pơ mu. Nghệ nhân phải chọn nguyên liệu như vỏ cây đào rừng để làm dây cuốn, tìm từng ống trúc, rồi làm các bộ phận thân, ống, đai, đúc đồng và làm lưỡi gà. Mọi công đoạn đều thủ công. Một tiếng khèn có thể phát ra nhiều tầng âm, nhiều bè^[4]. Vì khèn đồng thời là đạo cụ múa, người chế tác còn uốn trúc để dáng khèn hợp với thế người khom khi quay, nhảy, xoay hoặc lộn^[4].

Khèn trong đời sống

Báo Pháp Luật Việt Nam (2023) cho biết trong văn hóa Mông, chỉ nam giới độc tấu khèn. Con trai thường được ông, cha hoặc anh dạy từ nhỏ, và khi lên mười tuổi phải học chế tác một cây khèn riêng; việc chế tác, diễn tấu khèn được dùng để đánh giá phẩm chất, tài năng của chàng trai. Phụ nữ nghe tiếng khèn rồi đáp lại bằng điệu múa xòe ô. Tiếng khèn vui dùng để mời nhau đi chơi xuân, xuống chợ, chúc may mắn; khi buồn, tiếng khèn chậm và trầm, thường thổi trong đám tang^[3]. Báo Văn hóa (2024) bổ sung rằng khèn còn được dùng để đệm hát, bắt nhịp cho các điệu múa mạnh mẽ, đón khách, cưới hỏi và làm lời tỏ tình^[5].

Trong nghi lễ tang

Theo Báo Lào Cai (dẫn lại Vietnamnet), khèn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong tín ngưỡng của người Mông. Gia đình có tang có thể mời hai hoặc bốn thầy khèn; họ thổi theo giờ liên tục từ hai đến bốn ngày, mỗi bài kéo dài 15–30 phút, và có những bài riêng khi có khách đến viếng. Người Mông quan niệm rằng nếu thiếu tiếng khèn thì linh hồn người chết sẽ không về được với tổ tiên^[1]. Đây là quan niệm của cộng đồng được bài báo ghi lại, bài viết này chỉ thuật theo nguồn.

Múa khèn

Múa khèn là yêu cầu bắt buộc với người biểu diễn. Họ vừa thổi vừa đung đưa, xoay, lộn hay đá chân tùy hoàn cảnh. Nhiều nghệ nhân múa khèn trên tảng đá, mâm tre, gốc cây cưa bằng hoặc thân gỗ bắc qua suối mà vẫn phải giữ tiếng khèn ổn định, không tụt hơi^[3].

Công nhận di sản

Ngày 12/1/2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ra Quyết định 65/QĐ-BVHTTDL công nhận "Nghệ thuật chế tác và múa khèn của người Mông tỉnh Điện Biên" là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; lễ công bố và trao chứng nhận diễn ra ở huyện Tủa Chùa năm 2022^[2][4]. Năm 2023, Quyết định 1401/QĐ-BVHTTDL đưa nghệ thuật khèn của người Mông ở các huyện Mù Cang Chải, Trạm Tấu, Văn Chấn (Yên Bái cũ) vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[1]. Các địa bàn này nay thuộc tỉnh Điện Biên và tỉnh Lào Cai.

Bảo tồn và thách thức

Báo Pháp Luật ghi nhận ở Yên Bái, nhiều lớp truyền dạy khèn được mở, trường học ở Mù Cang Chải, Trạm Tấu, Văn Chấn dạy khèn trong giờ ngoại khóa; Hà Giang tổ chức hội thi thổi và múa khèn tháng 3/2023 với gần 200 nghệ nhân; Bắc Kạn mở ba lớp truyền dạy giai đoạn 2018–2020^[3]. Ở Điện Biên, Bảo tàng tỉnh mở lớp truyền dạy chế tác khèn tại xã Sính Phình, huyện Tủa Chùa^[4], và Liên hoan nghệ thuật khèn Mông được tổ chức tháng 3/2024^[5]. Tuy vậy, theo Báo Pháp Luật, nhiều nghệ nhân am hiểu múa khèn đã cao tuổi, giới trẻ ít quan tâm hơn đến giá trị truyền thống và nghệ nhân chế tác, nghệ sĩ khèn đang vắng dần^[3].