Hò khoan Lệ Thủy (Quảng Bình cũ, nay thuộc Quảng Trị)

Khái quát

Hò khoan Lệ Thủy là lối hát lao động của cư dân huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình trước đây (nay thuộc tỉnh Quảng Trị). Theo Báo Nhân Dân, hò khoan có từ lâu nhưng không xác định được thời điểm cụ thể, thổ âm vùng này tương tự Hoan Diễn (Nghệ An, Hà Tĩnh) và lối hò có nét của hò sông Mã, ví sông Lam^[1]. Báo Tri thức và Cuộc sống dẫn nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ cho rằng hò khoan hình thành khoảng thế kỷ XVI, trong thời Trịnh – Nguyễn phân tranh, gắn với đời sống của cư dân sông nước Kiến Giang^[3]. Bài Báo Nhân Dân cũng dẫn ông Vĩ, nhưng chỉ nhắc rằng sách Ô Châu cận lục của Dương Văn An (viết năm 1553) có ghi hội bơi thuyền đầu xuân và tục hát đưa linh ở vùng này, chứ không khẳng định mốc hình thành^[1].

Chín mái hò

Hò khoan Lệ Thủy được nói là có chín mái hò (làn điệu). Báo Tri thức và Cuộc sống chia thành sáu mái cơ bản (mái chè, mái nện, mái xắp, mái ba, mái ruỗi, mái nhì) và ba làn theo vùng: hò nậu xăm, hò khơi ở miền biển, hò lỉa trâu ở miền đồi núi^[3]. Báo Đại Đoàn Kết liệt kê tên tương tự nhưng chỉ có tám mục, nên số chín và danh sách chưa khớp hoàn toàn^[2]. Mỗi mái gắn với một công việc: mái chè và mái nện dùng khi cất nhà, quết và giã vôi trộn mật mía hay nện nền; mái nhì khi cày ruộng, xay lúa; mái ba và mái ruỗi khi chèo đò; hò khơi khi đánh cá; hò lỉa trâu khi làm nương và kéo gỗ. Các bài gán công dụng cho từng mái không hoàn toàn giống nhau^[2][3]. Theo Vietnam News, riêng hò lỉa trâu có sáu làn điệu^[4].

Cách hò: xướng và xố

Hầu hết các mái đều có phần mở, kết, xướng và xố (xô); Báo Nhân Dân mô tả luật "lĩnh xướng – xố – chầu" riêng cho từng mái và nói gần như ai cũng có thể cất lời hò, mọi người có thể xố theo^[1]. Theo Báo Đại Đoàn Kết, một người hát vẫn được (vừa hò cái vừa hò con); từ hai người trở lên thì một người hò cái, nhiều người hò con. Đội thường chia hai phe nam và nữ, hoặc hai làng, đối đáp nhau; lời ca không có luật cố định nhưng phải đúng nhịp^[2]. Về nhịp, Báo Nhân Dân nói nhịp có thể là 2/4, 4/4 hoặc tự do, còn Báo Tri thức và Cuộc sống viết hò khoan không phân tiết nhịp và đề cao những vế "xô" mạnh, khỏe để thúc đẩy lao động^[1][3]. Hai mô tả này khác nhau nên chưa thể coi là kết luận chung.

Không gian diễn xướng

Báo Nhân Dân liệt kê các dịp hò xưa: lỉa gỗ của thợ sơn tràng, chèo đò, đi cấy, giã gạo, quết vôi, nện đất, cất nhà và tiễn người quá cố; cư dân biển có hò khơi và hò nậu xăm. Trong kháng chiến, hò được dùng để tuyên truyền địch vận, tiếp lương, và ngày nay được sân khấu hóa, đưa vào trường học^[1]. Vietnam News cũng nói điệu hò từng cổ vũ người vận chuyển lương thực, vũ khí trong chiến tranh và lên sân khấu thời bình^[4]. Báo Đại Đoàn Kết kể rằng trai gái làng hát đối đáp giữa các làng trong lễ hội xuân và thu để kết bạn^[2].

Ghi danh và bảo tồn

Theo Báo Nhân Dân, ngày 8/5/2017 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ra quyết định công nhận hò khoan Lệ Thủy là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[1]; bản tiếng Anh của báo này nói đó là di sản phi vật thể đầu tiên của Quảng Bình và đã được đưa vào trường học ở Lệ Thủy^[5]. Lễ đón bằng công nhận diễn ra tối 31/8/2017 tại Nhà Văn hóa huyện, do UBND huyện phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Bình tổ chức^[3]. Số quyết định chưa được các nguồn đã đọc nêu rõ.

Báo Nhân Dân cho biết câu lạc bộ đầu tiên thành lập năm 2013 do nghệ nhân Hải Lý khởi xướng với 15 thành viên; đến năm 2017 toàn huyện có 10 câu lạc bộ và hò khoan được đưa vào trường học, đồng thời biểu diễn ở Hà Nội vào tháng 3/2017^[1][2]. Vietnam News (2018) lại ghi câu lạc bộ thành lập năm 2015 do bà Nguyễn Thị Lý làm chủ nhiệm, và nêu các khó khăn: chưa có sân khấu biểu diễn thường xuyên, phạm vi biểu diễn còn hẹp, kinh phí đi lại và biểu diễn chưa ổn định^[4]. Người dân địa phương cũng bày tỏ mong muốn hò khoan được UNESCO ghi danh, nhưng chưa thấy nguồn nào cho biết hồ sơ đã được lập^[2].