Nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo (1918–2021) và đàn tranh Nam Bộ

Khái quát

Nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo (1918–2021) là nghệ nhân đờn ca tài tử, giáo sư dạy đàn tranh và người cải tiến cây đàn tranh 16 dây thành các loại 17, 19, 21 dây. Ông mất lúc 18 giờ 50 ngày 7/1/2021 tại Cao Lãnh (Đồng Tháp), thọ 104 tuổi^[1][2]. VnExpress mô tả ông vừa là nhạc sư, nhà nghiên cứu, giáo sư giảng dạy âm nhạc truyền thống, vừa là nhạc sĩ trình tấu kiêm nghệ nhân đóng đàn^[2].

Tuổi nhỏ và học đàn

Theo VnExpress, ông sinh năm 1918 tại làng Mỹ Trà, quận Cao Lãnh, tỉnh Sa Đéc (nay thuộc Đồng Tháp), trong một gia đình nho học rất yêu đờn ca tài tử; Thanh Niên (2021) ghi ngày sinh 19/8/1918. Năm 5 tuổi ông đã biết chơi đờn kìm, đờn cò; đến 12 tuổi được cha mẹ cho học đàn tranh với nhiều thầy ở miền Tây, trong đó có các thầy Hai Lòng (Vĩnh Long), Ba Sáng (Trà Vinh), Năm Nghĩa (Trà Ôn), Sáu Tý (Cao Lãnh)^[2][1]. Chính ông kể mình từng thọ giáo gần 200 người thầy, hễ nghe ở đâu có ngón đàn hay là tìm đến học^[1]. Năm 1935 ông sáng chế dây tỳ và dây xề trên đàn gáo; năm 1938 hãng đĩa BEKA mời ông đàn cho một ca sĩ thu đĩa^[1].

Cải tiến đàn tranh

Thanh Niên (2021) viết rằng năm 1955 ông cải tiến đàn tranh 16 dây thành 17, 19 và 21 dây để đờn được các "hơi, điệu" mà không phải sửa dây; các tiệm đóng đàn làm theo khuôn mẫu của ông, và đàn 16 dây từ đó không còn được dùng ở Việt Nam đến nay^[1]. Báo này (2025) bổ sung rằng cây đàn cổ truyền dài khoảng một mét, còn đàn do ông đóng dài 1,4–1,8 m, gọi là "trung tranh" và "đại tranh"; ông còn dùng gỗ kiri pawlonia, loại gỗ làm đàn koto của Nhật, để làm mặt đàn^[4]. Cũng trong bài này, ông không ủng hộ việc gắn điện cho đàn vì tiếng to hơn nhưng "cái hồn" có phần khác^[4].

Dạy học và biểu diễn ở nước ngoài

Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ Sài Gòn thành lập mời ông dạy đàn tranh, kiêm Trưởng ban Cổ nhạc miền Nam đến năm 1964. Bài của Thanh Niên 2021 ghi trường lập năm 1955, bài năm 2025 ghi 1956^[1][4]. Ông được mời diễn thuyết và trình tấu ở Singapore (1963), Nhật (1969), Pháp (1972) và làm giáo sư thỉnh giảng đàn tranh tại Đại học Illinois (Hoa Kỳ) trong những năm 1970–1972^[1][2]. Chiều 14/4/1972, ông cùng GS Trần Văn Khê tổ chức một buổi trình diễn nhạc cổ truyền miền Nam ở Viện Âm nhạc học Paris, thu hút hơn 500 khán giả theo tạp chí Bách Khoa mà Thanh Niên dẫn lại^[4]. Cùng năm, hai ông thu đĩa nhạc tài tử Nam Bộ cho hãng Ocora và UNESCO^[1].

Từ thập niên 1960 đến năm 2004, ông ghi tiếng đàn vào băng cassette gửi đi để dạy học trò ở nước ngoài; sau đó dạy qua mạng cho đến khi 97 tuổi^[1]. Ông được GS Trần Văn Khê tôn là "đệ nhứt danh cầm"^[1].

Gìn giữ tư liệu và ghi nhận

Báo Người Lao Động (2021) cho biết ông ghi chép được danh sách hơn 200 nhạc sĩ cổ nhạc Nam Bộ mà ông tiếp xúc từ năm 1925, và năm 2018 tặng toàn bộ tài liệu sưu tầm, biên soạn cho tỉnh Đồng Tháp. Năm 2018 tỉnh lập Nhà lưu niệm trưng bày cuộc đời, sự nghiệp của ông trong Bảo tàng Đồng Tháp^[3]. Thanh Niên (2025) gọi đó là Nhà trưng bày "Nguyễn Vĩnh Bảo – Giai điệu và cuộc đời"^[4]. Ông được Thủ tướng tặng Bằng khen (10/2014) vì bảo tồn đờn ca tài tử Nam Bộ và Giải thưởng Phan Chu Trinh (3/2015)^[1]; Chính phủ Pháp trao ông Huân chương Văn học Nghệ thuật năm 2008^[5]. Nghệ sĩ nhân dân Kim Cương nhận xét ông có đóng góp lớn trong hồ sơ đờn ca tài tử Nam Bộ trình UNESCO^[3].

Quan điểm về nhạc cổ truyền

Theo Thanh Niên (2025), trả lời tạp chí Bách Khoa năm 1963, ông cho rằng cổ nhạc có ưu điểm ở kỹ thuật rung, nhấn, vuốt, nhưng cần khắc phục các nhược điểm: thiếu phương pháp ký âm thống nhất, bài bản cũ ít sáng tác mới, và người đờn hay "thêm mắm thêm muối" làm lệch bài nhạc^[4]. Dù có cơ hội ra nước ngoài định cư, ông chọn ở lại quê hương để sống với tiếng đàn dân tộc, theo VnExpress^[2].