Bản Dạ cổ hoài lang và sự hình thành vọng cổ

Khái quát

"Dạ cổ hoài lang" (nghĩa là "đêm nghe tiếng trống nhớ chồng") là bản nhạc của nhạc sĩ Cao Văn Lầu, tức Sáu Lầu, người Bạc Liêu. Trần Thị Hoàng Mỹ (Tạp chí Khoa học Trường Đại học Đồng Tháp, 2017) viết rằng đa số người thừa nhận đây là "vọng cổ nguyên thủy", sau đó lan truyền rộng rãi và phát triển thành bản chủ lực của tài tử cải lương^[1]. Mỗi câu của bản gốc có hai nhịp (nhịp đôi), toàn bài 20 câu; âm điệu phảng phất các bài Phụng hoàng, Tứ đại oán và Hành vân^[1].

Năm ra đời và những cách kể khác nhau

Về năm sáng tác, Báo Tuổi Trẻ (2023) cho biết có tài liệu nêu 1917, 1918, 1919 và cả 1920, song nhiều nguồn thống nhất là năm 1919; vì thế năm 2019 tỉnh Bạc Liêu tổ chức các hoạt động kỷ niệm 100 năm bản nhạc^[3].

Câu chuyện ra đời cũng được kể theo nhiều hướng, mỗi hướng có người dẫn khác nhau.

• Chuyện tình: Cao Văn Lầu lấy vợ là bà Trần Thị Tấn, ba năm chưa có con, cha mẹ buộc ông bỏ vợ. Nhớ vợ, ông soạn bản nhạc để nói thay lòng người vợ trông chồng. Sau đó ông tìm thấy bà đang làm công quả ở chùa, bà mang thai và hai người đoàn tụ^[1][2][3].
• Bối cảnh bài học: Tuổi Trẻ dẫn rằng thầy Hai Khị ra đề cho học trò sáng tác về "Chinh phụ vọng chinh phu" theo điệu Nam ai; Cao Văn Lầu viết bản nhịp đôi 22 câu rồi rút xuống 20 câu. Nhà nghiên cứu Đắc Nhẫn còn lưu ý bối cảnh Thế chiến thứ nhất, khi quân Pháp bắt lính, có thể góp thêm cảm xúc^[3].
• Giả thuyết của nhạc sĩ Tuấn Giang: khoảng 1915–1916, thầy Sáu Lầu ở cạnh một ngôi chùa, đêm đêm nghe tiếng chuông cúng Phật nên sáng tác^[1].
• Giả thuyết của Nguyễn Tử Quang (Bách khoa, 1969): khoảng năm 1920, nhà sư Nguyệt Chiếu ở chùa làng Hòa Bình (Bạc Liêu) làm bài từ "Dạ cổ hoài lang", mô phỏng ý Chinh phụ ngâm, và Sáu Lầu phổ nhạc^[1].

Các nguồn đã đọc không cho phép chọn một cách kể là đúng, nên bài ghi cả bốn.

Từ nhịp đôi đến vọng cổ

Theo Trần Thị Hoàng Mỹ, bản nhạc được gánh hát thầy Năm Tú ở Mỹ Tho đưa lên sân khấu, rồi nhiều gánh khác dùng trong tuồng cải lương. Tên bài đổi dần từ "Dạ cổ hoài lang" sang "Vọng cổ hoài lang" rồi "Vọng cổ". Sau đó mỗi câu được kéo dài: nhịp 4 trong khoảng 1927–1929, nhịp 8 khoảng 1930–1937, nhịp 16 khoảng 1938–1953, nhịp 32 từ 1954; nhịp 64 có người thử nhưng không thành công. Khi nhịp kéo dài thì số câu giảm, từ 20 xuống còn 6, và vọng cổ 6 câu nhịp 32 chiếm vị trí của bản Oán trong cải lương^[1].

Nhạc sĩ Huỳnh Khải (Tuổi Trẻ) phân biệt: "Dạ cổ hoài lang" là giai điệu cố định như một ca khúc; từ nhịp tư trở đi, cấu trúc mở ra để người sáng tác tự do. Vì vậy, theo ông, gọi "Dạ cổ hoài lang" là "bài ca cổ" hay "bài vọng cổ" là không chính xác, một chi tiết từng gây tranh cãi khi một đáp án đề kiểm tra ngữ văn ở An Giang (12/2023) ghi như vậy^[3]. Báo Văn hóa (2019) dẫn GS Trần Văn Khê nhận xét trong cổ nhạc Việt Nam chưa có bài bản nào được như "Dạ cổ hoài lang" biến thành vọng cổ, và nêu rằng từ thập niên 1960 soạn giả Viễn Châu kết hợp tân nhạc vào vọng cổ thành "tân cổ giao duyên"^[2].

Dấu ấn hôm nay

Ở Bạc Liêu có Khu lưu niệm nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ và nhạc sĩ Cao Văn Lầu, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di tích cấp quốc gia^[4]. Lễ hội Dạ cổ hoài lang được tổ chức vào rằm tháng Tám âm lịch^[2]; kỳ lễ hội năm 2016 gồm lễ giỗ tổ cổ nhạc, dâng hương mộ nhạc sĩ, liên hoan đờn ca tài tử ba tỉnh Bạc Liêu, Sóc Trăng, Cà Mau và hội thi tìm hiểu bản nhạc^[5]. Năm 1999, bản nhạc được nhạc sĩ Vũ Đức Sao Biển ký âm lại để hát như một ca khúc độc lập, và còn được dựng thành vở kịch, phim điện ảnh^[3].