Cải lương

Khái quát

Cải lương là loại hình sân khấu ca kịch của người Việt ở Nam Bộ. Theo Huỳnh Đức Thiện (Tạp chí Khoa học xã hội, 2018), nó xuất hiện vào những năm đầu thế kỷ XX, vừa giữ dòng nhạc truyền thống, vừa tiếp thu kịch nói phương Tây và kết hợp với hát bội; nghĩa ban đầu của tên gọi là "cải cách hát ca theo tiến bộ"^[2]. Trần Nhật Vy cho biết hai chữ "cải lương" trước hết được dùng để chê các chính sách thay đổi nửa vời của chính quyền thực dân; về sau sân khấu "chiếm" lấy hai chữ này khi các gánh hát cải lương ra đời^[1].

Quan hệ với đờn ca tài tử

Các nguồn đã đọc không cho biết cải lương có hồ sơ UNESCO riêng. UNESCO ghi danh "Art of Đờn ca tài tử music and song in southern Viet Nam" năm 2013 (quyết định 8.COM 8.31) vào Danh sách đại diện, và trang này không nhắc đến cải lương^[6]. Báo Văn hóa (8/2024) mô tả cải lương kế thừa từ đờn ca tài tử: một số ban cho nghệ nhân vừa ca vừa ra điệu bộ ("ca ra bộ"), sau có phân vai ("hát chặp"), rồi kết hợp thoại kịch phương Tây thành cải lương. Tài tử là ca nhạc thính phòng, cải lương là nghệ thuật sân khấu; tài tử được ví như gốc rễ, cải lương như ngọn^[5].

Mốc ra đời: các nguồn không thống nhất

Các nguồn dùng ở đây đưa ra nhiều mốc khác nhau, và bài không chọn một mốc nào.

• Năm 1916: tháng 12/1966 Trường Quốc gia Âm nhạc Sài Gòn tổ chức kỷ niệm 50 năm cải lương, từ đó có ý kiến cho rằng cải lương ra đời năm 1916^[1][4].
• Năm 1917: sách Nghệ thuật sân khấu Việt Nam của Trần Văn Khải (1970) ghi năm này^[4]. Trần Nhật Vy cho rằng nếu tính theo vở hoặc đoàn hát đầu tiên thì là 1917, khi nhóm Cải lương kịch xã diễn tuồng "Vì nghĩa quên nhà" ngày 14/7/1917^[1].
• Năm 1918: Trần Văn Khê ghi mốc này trong luận án ở Sorbonne, theo VTC News^[4]. Trần Nhật Vy dẫn Kiều Tấn (1997) và Tuấn Giang (2007) cho rằng cải lương ra đời năm 1918 ở Mỹ Tho (nay thuộc Đồng Tháp) với vở "Kim Vân Kiều" của Trương Duy Toản do gánh thầy Năm Tú diễn, rồi bác lại: năm 1918 thầy Năm Tú mới cất rạp chiếu bóng, Trương Duy Toản còn bị quản thúc ở Cần Thơ, và vở này đã có bài vọng cổ, trong khi bản "Dạ cổ hoài lang" được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bạc Liêu ghi là sáng tác năm 1919^[1].
• Năm 1919–1920: Nguyễn Tuấn Khanh, qua trích dẫn của báo SGGP, cho rằng cải lương thành hình năm 1919 với các vở ngắn của gánh xiếc André Thận và được gọi là cải lương từ năm 1920^[3]. Huỳnh Đức Thiện nêu cải lương lần đầu xuất hiện năm 1920 khi đoàn Tân Thinh ra mắt, ghi rõ "đoàn hát cải lương" trên bảng hiệu^[2]. Trần Nhật Vy gắn năm 1919 với gánh thầy Năm Thận nếu tính theo gánh hát^[1].
• Năm 1922: theo Trần Nhật Vy, nếu chọn tuồng có bài vọng cổ thì đó là Kim Vân Kiều của gánh thầy Năm Tú, diễn ở Sài Gòn (nay là TP. Hồ Chí Minh) từ tháng 11/1922^[1].

Vương Hồng Sển từng nói mỗi người cứ đặt năm sinh của cải lương tùy ý mình^[1][3]. Một bài trên SGGP (12/2018) cho rằng vẫn chưa có bộ lịch sử ngành sân khấu cải lương được viết chính thống để các nhà nghiên cứu cùng trích dẫn^[3].

Đặc điểm nghệ thuật

Theo Huỳnh Đức Thiện, khác hát bội diễn liền mạch, cải lương hạ màn sau mỗi lớp và có đờn giữa hai màn; vẫn kế thừa hát bội về dựng tuồng tích, động tác, võ thuật, hóa trang, nhưng có màn, đèn, cảnh trí và lời thoại gần đời thường. Nhiều vở lấy đề tài từ truyện Nôm như Kim Vân Kiều, Lục Vân Tiên hoặc đời sống xã hội Việt Nam. Bài bản xuất phát từ nhạc tài tử (điệu Bắc vui, điệu Nam buồn), về sau có thêm Dạ cổ hoài lang, sau gọi là vọng cổ^[2]. Theo Trần Nhật Vy, từ 1922 bài vọng cổ viết theo nhịp bản của Cao Văn Lầu giúp cải lương phát triển nhanh vào cuối thập niên 1920^[1].

Hiện nay

Theo SGGP (3/9/2026), ngày 4/9/2026 tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang (TP. Hồ Chí Minh) sẽ có chương trình lý luận "Nghệ thuật cải lương – Ký ức lịch sử và mã văn hóa dân tộc". Bài báo mô tả cải lương là nghệ thuật tổng hòa văn học, âm nhạc, diễn xuất, mỹ thuật, vũ đạo, trong đó vọng cổ và bài bản đờn ca tài tử là "mỏ neo bản sắc"; chương trình đề xuất "tái mã hóa" để tiếp cận thế hệ Gen Z và phối hợp với nhà trường^[7].