Phật giáo Khất sĩ Việt Nam: Tổ sư Minh Đăng Quang và hệ phái Khất sĩ

Hệ phái Phật giáo ra đời ở Nam Bộ

Phật giáo Khất sĩ là một hệ phái Phật giáo hình thành ở đồng bằng sông Cửu Long vào giữa thế kỷ XX. Hệ phái lấy chí nguyện "Nối truyền Thích Ca Chính pháp", chủ trương dung hợp hai truyền thống Nam tông và Bắc tông^[1][3]. Theo tác giả Vĩnh Thông, trong ba thập niên 1940–1970 hệ phái phát triển nhanh ở miền Nam và miền Trung; từ thập niên 1980 lan thêm ra một số địa phương phía Bắc và nhiều nước khác^[1].

Người khai sáng là Tổ sư Minh Đăng Quang, thế danh Nguyễn Thành Đạt, sinh năm 1923 ở làng Phú Hậu, Vĩnh Long. Bài của Vĩnh Thông kể rằng ông từng sang Campuchia năm 1937 tìm thầy học đạo, trở về năm 1941, rồi sau những biến cố gia đình, xuất gia ở Vĩnh Long năm 1944 và ngộ đạo sau bảy ngày đêm thiền định ở Hà Tiên^[1]. Về thời điểm hình thành, các nghiên cứu chưa thống nhất; tác giả chọn năm 1944 là mốc khai sáng đạo Phật Khất sĩ như một truyền thống Phật giáo và năm 1947 là mốc ra đời Giáo hội Tăng-già Khất sĩ như một đoàn thể, khi ông lấy pháp hiệu Minh Đăng Quang và thâu nhận đệ tử xuất gia^[1]. Một bài tổng thuật hội thảo năm 2014 cũng ghi năm 1944 là năm thành lập hệ phái, trong bối cảnh phong trào chấn hưng Phật giáo^[2].

Tên gọi, tôn chỉ và kinh sách

Từ "khất sĩ" nghĩa là người đi xin ăn để nuôi thân tu học. Theo cách giải thích được trích trong bài về tịnh xá, hệ phái chọn danh xưng này để gợi lại nếp sống "sống chung tu học, trì bình khất thực" của Tăng đoàn thời Đức Phật^[3]. Tổ sư để lại bộ Chơn lý gồm 69 tác phẩm có nội dung độc lập, soạn song song với việc xuất bản^[1]. Hội thảo năm 2014 nêu các chủ đề về tư tưởng trong Chơn lý như tinh thần Bồ tát đạo, sự kết hợp Phật giáo Nguyên thủy với Đại thừa và tinh thần "trung đạo"^[2]. Theo Vĩnh Thông, vị Tổ sư cũng dùng những phương tiện hoằng pháp khá mới so với thời bấy giờ như thuyết giảng nơi công cộng, dùng loa phóng thanh, thu âm bài giảng và lập máy in^[1].

Từ tịnh xá đầu tiên đến các giáo đoàn

Vĩnh Thông ghi chùa Linh Bửu ở Tiền Giang thường được nhắc là nơi khai sáng, nhưng ông cho rằng Tổ sư tu ở khu vườn kế bên, về sau dựng tịnh xá Mộc Chơn; năm 1948 tịnh xá Ngọc Viên ở Vĩnh Long ra đời và trở thành trú xứ chính. Năm 1954, khi Tổ sư vắng bóng, hệ phái có hơn 20 tịnh xá và hơn 120 vị khất sĩ^[1]. Sau đó, Trưởng lão Giác Chánh (Nhị tổ) tiếp quản, và từ cuối thập niên 1950 các giáo đoàn hình thành ở miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ; ni giới do Ni sư Huỳnh Liên dẫn dắt từ năm 1947^[1]. Trước năm 1975 có ba tổ chức giáo hội khất sĩ, khoảng 250 tịnh xá và 500 vị khất sĩ^[1]. Năm 1981, Giáo hội Tăng-già Khất sĩ Việt Nam là một trong chín tổ chức thành viên sáng lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam, với danh xưng hệ phái Khất sĩ^[1].

Kiến trúc tịnh xá

Tịnh xá là mô hình phát triển từ chùa truyền thống. Theo Huỳnh Thị Kim Na, đặc điểm nổi bật là chính điện hình bát giác, được hệ phái giải thích gắn với Bát Chính Đạo. Không gian thường mở, hành lang rộng, hợp khí hậu Nam Bộ. Giữa chính điện là tháp thờ Đức Phật Thích Ca, phía sau đặt tôn hình Tổ sư. Trang trí giản dị, chủ yếu hoa sen, bánh xe pháp luân và cây bồ đề; trên mái thường có hoa sen và ngọn đèn "chơn lý". Phần lớn tịnh xá có tên hai chữ, mở đầu bằng "Ngọc" và gắn với địa phương nơi tọa lạc, như Ngọc Hương, Ngọc Châu^[3]. Pháp viện Minh Đăng Quang ở thành phố Hồ Chí Minh là nơi tổ chức hội thảo năm 2014^[2].

Hiện nay

Theo thống kê của Ban Tăng sự hệ phái năm 2020, toàn hệ phái có 2.958 Tăng Ni và 683 tịnh xá. Tác giả Vĩnh Thông lưu ý số liệu do hệ phái và Giáo hội Phật giáo Việt Nam thống kê không trùng nhau, vì có vị xuất thân từ các nhóm khất sĩ tu tịnh không thuộc giáo đoàn nhưng vẫn sinh hoạt trong giáo hội^[1]. Do hoàn cảnh hiện nay, nhiều Tăng Ni tu học tại tịnh xá chứ không đi khất thực như phương châm ban đầu; hệ phái tổ chức các khóa tu truyền thống Khất sĩ, bồi dưỡng trụ trì, đạo hạnh, và hệ phái phát triển mạnh ở Tây Nguyên^[1].

Lưu ý về nguồn

Tiểu sử Tổ sư và các mốc đầu tiên của hệ phái còn có điểm các tài liệu chưa nhất quán, như Vĩnh Thông đã nhận xét; bài này chỉ nêu theo ông và theo các bài tạp chí đã dẫn^[1][2][3].