Tín ngưỡng thờ Bà Thiên Hậu của người Hoa ở Việt Nam

Vị nữ thần của người đi biển

Thiên Hậu còn được gọi là Ma Tổ, Mã Tổ, Mẫu Tổ, Thiên Phi, Thiên Thượng Thánh Mẫu hay Thiên Hậu Thánh Mẫu. Theo truyền thuyết, bà tên Lâm Mặc, người Bồ Điền (Phúc Kiến), sinh năm 960 và mất năm 987; sau khi mất, dân địa phương thờ bà như một vị thần và tin bà tiếp tục cứu người gặp nạn trên biển. Dần dần bà được chính quyền phong kiến Trung Quốc công nhận bằng các sắc phong và đền thờ lập ở nhiều nơi^[1]. Phạm Ngọc Hường (Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ) ghi rằng về xuất thân của bà vẫn có nhiều ý kiến, nhưng thư tịch đều ca ngợi một người phụ nữ hiếu thảo, xả thân cứu người: cứu được anh trai gặp bão biển trong giấc ngủ trưa nhưng không cứu được cha vì bị đánh thức, dạy dân dùng rong biển chống đói, cầu mưa, treo chiếu làm buồm, và thăng thiên ở đảo Mi Châu^[2].

Hồ sơ lễ vía Thiên Hậu ở Hội An do cơ quan quản lý di tích địa phương lập, dẫn Đại Thanh hội điển sự lệ, ghi bà sinh ngày 23 tháng 3 năm 960 và phi thăng vào tiết trùng cửu (9 tháng 9). Các triều đại đều ban sắc phong, đầu tiên vào năm 1122 đời Tống, lần cuối năm 1839 đời Thanh; ở Việt Nam có các sắc phong thời Minh Mạng (1826) và Tự Đức (1850)^[3]. Đây là truyền thuyết tín ngưỡng, bài ghi theo nguồn.

Du nhập vào Việt Nam

Theo Ngô Thị Huyền và Nguyễn Thị Hoàng Oanh (Trường Đại học Lạc Hồng), nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tín ngưỡng Thiên Hậu vào Nam Bộ từ nửa sau thế kỷ XVII cùng các đoàn di dân từ duyên hải miền nam Trung Quốc; từ vị thần bảo hộ người đi biển, bà dần thành phúc thần đa chức năng. Hai tác giả dẫn Gia Định thành thông chí về nhóm di dân năm 1679 do Trần Thượng Xuyên dẫn đầu đến Cù Lao Phố (Biên Hòa), nơi có người Hoa và tục thờ bà từ sớm^[1]. Lê Thị Minh Bắc nêu thêm hai đợt di cư lớn: năm 1671 với Mạc Cửu ở vùng Hà Tiên và năm 1679 với Dương Ngạn Địch, Trần Thượng Xuyên ở Mỹ Tho, Cù Lao Phố; về sau người Hoa tập trung ở Sài Gòn – Chợ Lớn^[4].

Phạm Ngọc Hường cho biết miếu Thiên Hậu có từ Đông Nam Bộ, TP. Hồ Chí Minh đến hầu hết các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, với các tên như miếu Bà Mã Châu, miếu Chúa Xứ – Thiên Hậu, Thiên Hậu cung; theo thống kê mà bài dẫn, Đông Nam Bộ đứng thứ hai với 58 miếu. Nhiều miếu đã Việt hóa hoàn toàn hay một phần^[2].

Hội quán và các bang

Theo Lê Thị Minh Bắc, TP. Hồ Chí Minh có khoảng 200 cơ sở thờ cúng của người Hoa (miếu, đình, chùa, hội quán), phần lớn phối thờ nhiều vị. Ba bang có miếu thờ Thiên Hậu riêng: Quảng Đông với Hội quán Tuệ Thành (chùa Bà Thiên Hậu), Phúc Kiến với Hội quán Hà Chương và Hải Nam với Hội quán Quỳnh Phủ. Mỗi nhóm còn thờ thần riêng, như Quảng Trạch Tôn vương ở người Phúc Kiến, Tề Thiên Đại Thánh ở người Triều Châu^[4]. Ở Hội An, bà chủ yếu được thờ tại hội quán Trung Hoa và hội quán Phước Kiến trên đường Trần Phú^[3]. Theo Sơn Nam mà Phạm Ngọc Hường dẫn, chùa miếu người Hoa xưa còn là nơi bàn chuyện hùn vốn, lo ma chay, nghĩa trang, mở trường chữ Hoa^[2].

Lễ vía và rước kiệu

Ở các miếu Thiên Hậu tại Nam Bộ có hai ngày lễ chính là rước kiệu ngày rằm tháng Giêng và vía Bà ngày 23 tháng 3 âm lịch, đúng ngày sinh theo truyền thuyết. Trước vía một ngày có lễ mộc dục, tắm tượng và thay xiêm y; lễ vật tùy tâm (bánh, trái, hoa, hương, cau, thịt), có hát Triều, hát Quảng hoặc diễn côn khúc. Riêng hội quán Tuệ Thành còn có lễ khai ấn, phát ấn ngày 28 tháng Chạp^[2]. Ở Hội An, vía kéo dài hai ngày 22 – 23 tháng 3: chiều 22 dọn dẹp hội quán và làm lễ mộc dục, ngày 23 là lễ tế chính do bang trưởng chủ tế, với heo quay, bánh bao Phúc Kiến và nhiều lễ vật khác^[3].

Trong lễ rước kiệu, kiệu Bà do tám người khiêng, chia đều cho bốn nhóm người Hoa (Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Sùng Chính), mỗi nhóm giữ một góc; đoàn múa hẩu dẫn đầu để xua tà. Người đi đường có thể nhập vào đoàn rước, tin rằng sẽ được bình an, làm ăn thuận lợi^[2].

Vai trò xã hội

Theo Phạm Ngọc Hường, tín ngưỡng Thiên Hậu mang nhiều chức năng xã hội: gắn kết cộng đồng, xây dựng niềm tin và chuẩn mực hành vi, giáo dục đạo đức, góp phần cho du lịch văn hóa và công ích; lễ hội đã thành ngày hội chung của người Hoa và người Kinh ở Nam Bộ^[2]. Ngô Thị Huyền và Nguyễn Thị Hoàng Oanh cũng ghi nhận Thiên Hậu không chỉ là tín ngưỡng riêng của người Hoa mà còn là một phần sinh hoạt tinh thần của một bộ phận người Việt, với nhiều người Việt đến thắp hương vào ngày vía, Tết và rằm hằng tháng^[1].