Tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn: vị Mẫu của miền rừng núi trong Tứ phủ

Vị Mẫu của miền rừng núi

Theo Phạm Thị Thơm, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ phát triển thành Tứ phủ khi có thêm Nhạc phủ, tức miền rừng núi, bên cạnh Thiên phủ, Địa phủ và Thoải phủ. Đứng đầu mỗi phủ là một vị Thánh Mẫu, trong đó Mẫu Thượng Ngàn cai quản Nhạc phủ, ứng với màu xanh^[4]. Tác giả cho biết Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải đều có nguồn gốc từ sơn thần và thủy thần, và trong nghi lễ hầu đồng, hàng Thánh Mẫu chỉ được hầu tráng bóng, không tung khăn^[4]. Báo Lào Cai mô tả Mẫu là hóa thân của Thánh Mẫu trông coi miền rừng núi, nơi nhiều dân tộc thiểu số sinh sống; trong đạo Tứ phủ, Mẫu được cho là có công cung cấp của cải, trị thiên tai và giúp dân vùng rừng núi biên ải. Tượng Mẫu thường có khuôn mặt đầy đặn, hiền từ, mặc áo và khăn màu xanh^[3].

Tên gọi khác nhau theo nơi thờ và sắc phong. Báo Lào Cai gọi là Mẫu đệ nhị trong tục thờ Mẫu Tam phủ và cho biết vua Lê từng sắc phong danh hiệu "Lê Mại Đại vương"^[1]; Wikipedia tiếng Việt liệt kê thêm các tên Lâm Cung Thánh Mẫu, Bà Chúa Thượng Ngàn, Sơn Mẫu, Mẫu Đông Cuông^[6].

Các bản truyền thuyết

Thân thế của Mẫu được kể khác nhau theo từng nơi thờ. Wikipedia tiếng Việt nêu hai bản chính. Ở Bắc Lệ (Lạng Sơn), bà là La Bình, con gái Sơn Tinh và Mỵ Nương Ngọc Hoa, thay cha trông coi các cửa rừng. Ở Suối Mỡ (Bắc Giang cũ), bà là Mỵ Nương Quế Hoa, con gái Hùng Định Vương, được tiên trao phép rồi lên trời cùng 12 thị nữ^[6]. Bài Wikipedia chưa dẫn nguồn, và các tài liệu tín ngưỡng khác có thể gán hai tên này ngược lại, nên chỉ nên xem đây là các bản truyền thuyết địa phương.

Ở Đông Cuông, Báo Lào Cai cho biết Lê Quý Đôn trong Kiến văn tiểu lục chép một ngôi miếu thờ Đông Quang công chúa, người giúp dân lập bản, lập mường, dạy nghề, chữa bệnh và cứu đói. Truyền thuyết kể bà là con vua Hùng hoặc con các vua, cùng chồng là Hà Văn Thiên chống ngoại xâm, giữ biên cương; bài báo nêu khoảng thời gian từ thế kỷ XIII đến trước thế kỷ XVIII chứ không xác định một mốc^[1]. Một bài khác của Báo Lào Cai nhận xét hình tượng Mẫu cai quản 81 cửa rừng ở Đông Cuông là sự chồng lớp của nhiều truyền thuyết thuộc các thời đại khác nhau^[3]. Những chi tiết này là truyền thuyết, không phải sử liệu đã được kiểm chứng.

Ba trung tâm thờ lớn

Đền Đông Cuông nằm ở thôn Bến Đền, xã Đông Cuông, huyện Văn Yên (Yên Bái cũ, nay thuộc Lào Cai), bên bờ sông Hồng. Theo truyền tụng, nơi này vốn là miếu nhỏ thờ thần núi, thần rừng; thời Lê thành đình, đến triều Nguyễn đổi thành đền^[1][3]. Đền thờ chính Mẫu Thượng Ngàn, ngoài ra còn thờ Thần Vệ quốc và các anh hùng hy sinh trong những cuộc khởi nghĩa chống ngoại xâm^[1].

Đền Mẫu Bắc Lệ ở xã Tân Thành, huyện Hữu Lũng (Lạng Sơn) được tài liệu thuyết minh các tuyến du lịch của Công viên địa chất Lạng Sơn mô tả là trung tâm của một quần thể hàng chục ngôi đền thờ Mẫu, có nhiều lớp thần tích gồm Thánh Mẫu Thượng Ngàn, vị Mẫu bản địa, và Chầu Bé Bắc Lệ^[5]. Đền Suối Mỡ ở Lục Nam (Bắc Giang cũ, nay thuộc Bắc Ninh) mở hội vào mùng 1 tháng 4 âm lịch theo Wikipedia^[6]. Riêng ở Lào Cai còn có đền Mẫu Trịnh Tường (Bát Xát), nằm bên sông Hồng và cách cột mốc biên giới số 94 khoảng 30 m, thờ Mẫu Thượng Ngàn và mở hội vào tháng Ba hằng năm^[3].

Lễ hội đền Đông Cuông

Lễ hội mở vào ngày Mão đầu tiên của tháng Giêng và tháng Chín âm lịch; hội tháng Chín gắn với Lễ hội Cơm mới của người Tày Khao^[1][2]. Nghi lễ gồm lễ mổ trâu trước đền, lễ rước Mẫu sang sông bằng thuyền, dâng hương tế Mẫu và chầu văn, hầu đồng do các thanh đồng thực hiện, kèm các trò kéo co, đẩy gậy, ném còn và hội thi làm cốm^[1]. Ngày 16/1/2023, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định đưa lễ hội vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[1]. Tháng 10/2023, Festival thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn mở từ 17 đến 26/10 tại đền, quy tụ hơn 100 nghệ nhân, đồng đền, đồng điện và thanh đồng từ nhiều địa phương; Báo Văn hóa nhắc rằng tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại^[2].