Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử

Sự hình thành

Theo PGS.TS. Nguyễn Hồng Dương, Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử thời Trần hình thành trên cơ sở hợp nhất ba thiền phái là Tì Ni Đa Lưu Chi, Vô Ngôn Thông và Thảo Đường, đồng thời dựa vào tư tưởng của những vị đi trước như vua Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông và Tuệ Trung Thượng Sĩ. Người trực tiếp thiết lập là Trần Nhân Tông (1258 – 1308): ông làm vua 1278 – 1293, làm Thượng hoàng 1293 – 1299 rồi xuất gia ở núi Yên Tử, lấy đạo hiệu Trúc Lâm. Ông là Sơ tổ của thiền phái, được tôn xưng là Giác Hoàng Điều Ngự hay Phật Hoàng^[1].

Tuy vậy, theo Lại Quốc Khánh (Viện Trần Nhân Tông, Đại học Quốc gia Hà Nội), nhiều câu hỏi về lịch sử của thiền phái vẫn chưa có lời đáp thuyết phục, dù có tư liệu liên quan: ngay câu hỏi "ai là thầy của Trúc Lâm" hay các thế hệ truyền thừa của thiền phái cũng không đơn giản^[2].

Ba vị tổ

Sau Sơ tổ là Nhị tổ Pháp Loa (1284 – 1330) và Tam tổ Huyền Quang (1254 – 1334)^[1]. Theo sách Trúc Lâm Yên Tử Phật giáo tùng thư mà Nguyễn Hồng Dương dẫn, Huyền Quang tên thật là Lý Đạo Tái (có sách ghi Trần Đạo Tái), người Nam Sách, lộ Lạng Giang, giỏi văn chương, từng đỗ hương thi hội và giữ chức ở Viện Nội hàn; về sau ông từ chức, xuất gia theo Sơ tổ, được giao cho Pháp Loa truyền học, đến năm 1330 thì nối làm tổ thứ ba. Các tác phẩm của ông gồm Công văn tập, Ngọc Tiên tập, Chư phẩm kinh và một số thơ phú; dân gian xem ông là ông tổ của khoa nghi Phật giáo thời Trần^[1].

Vai trò của Huyền Quang được đánh giá không giống nhau. Bài của Nguyễn Hồng Dương dẫn ý kiến của TS. Thích Tâm Đức rằng thiền phái "tồn tại ngắn ngủi" một phần vì Tam tổ nhận trọng trách khi đã 77 tuổi, ít hoạt động như hai tổ trước và rút về chùa Côn Sơn. Chính tác giả bài này cho đó chỉ là một góc nhìn: theo ông, Huyền Quang đã đồng hành cùng Sơ tổ và Nhị tổ từ trước và vẫn duy trì thành quả của thiền phái dù ở ẩn^[1].

Di sản và những vấn đề còn bỏ ngỏ

Lại Quốc Khánh cho biết thiền phái đã tồn tại hơn 700 năm, có lúc tưởng như lụi tàn rồi lại phục hưng; di sản gồm các di tích như chùa, thiền viện, am, tượng, di vật và phần phi vật thể như tư tưởng, giáo lý, phương pháp tu tập, lễ hội, diễn xướng, trong đó nhiều di sản vật thể đã thất lạc, hư hỏng^[2]. Theo Đại Việt sử ký toàn thư và Tam Tổ thực lục mà bài này dẫn, sau khi Trần Nhân Tông mất, Pháp Loa thu ngọc cốt cùng hơn 3.000 viên xá lợi của ông, ngọc cốt được an trí ở lăng Quy Đức, xá lợi chia về nhiều nơi. Cuộc khai quật tại am Ngọa Vân năm 2017 tìm thấy một hộp kim loại; nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Anh cho rằng đó có thể là hộp xá lợi và "không loại trừ" là của Trần Nhân Tông, đây mới là giả thuyết^[2].

Hình thái hiện đại

Theo Lại Quốc Khánh, Thiền phái Trúc Lâm Việt Nam do Hòa thượng Thích Thanh Từ gây dựng là một hình thái hiện đại của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Hòa thượng đặt mục tiêu "khôi phục Thiền tông đời Trần", lập Thiền viện Trúc Lâm trên núi Phụng Hoàng (Đà Lạt) năm 1993, rồi năm 2002 trùng tu chùa Lân thành Thiền viện Trúc Lâm Yên Tử ở Uông Bí, cùng nhiều thiền viện khác. Tác giả cũng ghi nhận một số ý kiến chuyên gia cho rằng từ cội nguồn Yên Tử vẫn còn những dòng truyền thừa khác, và đặt ra câu hỏi về "bản sắc" cần có để được thừa nhận là một dòng truyền thừa của thiền phái^[2].

Di sản thế giới

Tháng 7/2025, Ủy ban Di sản thế giới UNESCO ghi danh Quần thể di tích, danh thắng Yên Tử, Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn – Kiếp Bạc, di sản thế giới thứ chín của Việt Nam, trải trên địa bàn Quảng Ninh, Hải Phòng và Bắc Ninh. Theo Báo Văn hóa, quần thể đáp ứng tiêu chí (iii) và (vi); phát biểu của Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam mà báo đăng nhấn mạnh Phật giáo Trúc Lâm là cốt lõi của quần thể, được các vua Trần, đặc biệt là Trần Nhân Tông, lập nên từ thế kỷ XIII, và là sự kết hợp giữa Phật giáo Đại thừa với đạo đức Nho giáo, vũ trụ quan Đạo giáo và tín ngưỡng bản địa^[3]. Hệ thống di sản gồm các di tích quốc gia đặc biệt như quần thể Yên Tử, khu di tích nhà Trần ở Đông Triều, chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Bổ Đà, khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc cùng nhiều di tích, cổ vật khác^[3].