Trương Định (1820–1864) và cuộc kháng chiến ở Gò Công sau Hòa ước Nhâm Tuất

Xuất thân và đồn điền Gia Thuận

Trương Định sinh năm 1820 ở làng Tư Cung, phủ Bình Sơn, Quảng Ngãi, nay thuộc xã Tịnh Khê, tỉnh Quảng Ngãi^[2][3]. Cha ông là Trương Cầm, làm quan võ ở Gia Định (các bài ghi chức thủy vệ úy hoặc hữu thủy vệ úy); theo Báo Pháp luật Việt Nam và VOV2, ông được học hành, am hiểu binh thư và bắn giỏi^[4][6]. Năm 1844 ông theo cha vào Nam, lập nghiệp ở Gò Công; năm 1854 ông chiêu mộ dân nghèo lập đồn điền Gia Thuận, được phong Phó Quản cơ rồi Quản cơ nên có tên gọi “Quản Định”^[3][7]. VOV2 gắn việc này với chính sách khẩn hoang do Nguyễn Tri Phương thi hành^[6], còn một bài của Báo Pháp luật Việt Nam ghi ông lập đồn điền ở Tân Hòa, lệch với các nguồn còn lại^[4].

Ông có nhiều vợ, trong đó có bà Lê Thị Thưởng và bà Trần Thị Sanh, người Gò Công^[4]. Theo VOV2, bà Sanh có họ với Từ Dũ Thái hậu; Nguyễn Phúc Nghiệp dẫn Nguyễn Tri Nha cho rằng cuộc hôn nhân này do Thái hậu sắp đặt và bà đóng góp nhiều tiền bạc, lương thực cho nghĩa quân^[1][6].

Kháng Pháp và lệnh bãi binh

Khi Pháp đánh thành Gia Định năm 1859, ông đưa cơ binh đồn điền gia nhập quân triều đình; năm 1860 ông đóng ở đồn Kỳ Hòa rồi được bổ Phó Lãnh binh Gia Định^[2][4][7]. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, cuối năm 1861 Biên Hòa thất thủ, ông rút về Gò Công cùng khoảng 5.000 quân^[4]. VOV2 ghi hòa ước Nhâm Tuất ký ngày 5/6/1862, nhượng cho Pháp ba tỉnh Biên Hòa, Gia Định, Định Tường và đảo Côn Lôn^[1][6]. Triều đình lệnh ông giải binh và nhận chức Lãnh binh ở An Giang, nhưng ông không tuân vì nghĩa sĩ và nhân dân giữ ông lại^[1][3][4].

Danh hiệu “Đại nguyên soái” hay “Đại tướng quân”

Đa số bài báo viết rằng nhân dân tôn ông là “Bình Tây Đại nguyên soái”^[3][6]. Nguyễn Phúc Nghiệp, dựa vào truyện Lãnh binh Trương Định của Nguyễn Thông và văn bia mộ năm 1875, kể rằng các nghĩa hào suy tôn ông làm chủ soái sau thư đề nghị của Phạm Tuấn Phát ở Tân Long; trong hịch và văn thư, ông tự xưng “Bình Tây Đại tướng quân” và đóng ấn mang tước ấy. Tác giả này cho rằng tháng 7/1862 vua Tự Đức còn sai thị vệ Nguyễn Thi mang thánh chỉ vào Gò Công phong đúng tước đó như một cách “hợp thức hóa”, và xem đây là biểu hiện của chính sách “hai mặt” của triều Huế: vừa lệnh bãi binh vừa ngầm khuyến khích kháng chiến^[1]. Báo Pháp luật Việt Nam ghi trên mộ ông khắc dòng “Đại Nam Bình Tây Đại tướng quân”^[5]. Như vậy hai danh xưng cùng tồn tại trong các nguồn, và việc ai phong tước, vào lúc nào, vẫn được các tác giả diễn giải khác nhau.

Căn cứ Gò Công (1862–1864)

Gò Công trở thành đại bản doanh của nghĩa quân; VOV2 ghi căn cứ có biệt danh “Đám lá tối trời”^[6]. Báo Pháp luật Việt Nam liệt kê các hoạt động tiêu biểu gồm đánh đồn Rạch Tra, Bến Lức, vây đồn Phước Hòa, phục kích toán quân của Coquet và bẻ gãy cuộc tấn công vào căn cứ Gò Công đầu năm 1863^[5]. Các bài không tường thuật chi tiết từng trận và ngày tháng không thống nhất, nên bài này chỉ nêu tên. VOV2 dẫn GS Trương Minh Nhật rằng cuộc khởi nghĩa kéo dài năm năm^[6].

Cái chết tháng 8/1864

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, ngày 19/8/1864 ông cùng khoảng 30 thuộc hạ về làng Gia Thuận quan sát địa hình; Lãnh binh Huỳnh Công Tấn phản bội, dẫn quân Pháp phục kích^[5]. Cổng thông tin tỉnh Quảng Ngãi và SGGP ghi ông bị thương nặng và tự sát bằng gươm rạng sáng 20/8/1864 để không rơi vào tay địch^[3][7]; VietnamPlus ghi khi ấy ông vừa tròn 44 tuổi^[2]. Các nguồn kể không giống nhau: theo P. Vial, ông trúng đạn gãy xương sống; theo Nguyễn Thông, ông rút dao tự vẫn sau khi bị thương^[5]; địa điểm được ghi ở Gia Thuận hoặc ở căn cứ Tân Phước – Gia Thuận^[2][5].

Báo Pháp luật Việt Nam kể Pháp đưa thi hài về Gò Công cho công chúng xem; mười tám nghĩa binh còn lại bảo vệ thi hài và sau đó bị Tấn hành hình khi không chịu đầu hàng^[5]. Nguyễn Đình Chiểu viết văn tế và 12 bài thơ liên hoàn để khóc ông^[1].

Thờ phụng và tưởng niệm

VOV2 cho biết năm 1871 vua Tự Đức truy tặng phẩm hàm và cho lập đền thờ ở Tư Cung; ở Gò Công, nhân dân giỗ ông vào ngày 20/8 hằng năm, còn mộ và đền được tu bổ năm 1964^[6]. Đền thờ hiện nay ở xã Tịnh Khê (Quảng Ngãi) xây dựng năm 2007 dưới chân núi Đầu Voi, diện tích 26.668 m²; đền được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2014 và cấp quốc gia năm 2023, lễ đón bằng diễn ra ngày 18/8/2024 cùng lễ tưởng niệm 160 năm ngày ông mất^[2]. Cùng thời gian, tỉnh Tiền Giang (cũ) tổ chức hội thảo khoa học về khởi nghĩa Trương Định ngày 16/8/2024^[3].

Báo Pháp luật Việt Nam dẫn sĩ quan Pháp J. Silvestre khen ông thông minh, can đảm và bất khuất, và dẫn Ca Văn Thỉnh xếp ông vào số những người tiêu biểu cho “hào khí Đồng Nai”^[4]. Phần lớn nguồn dùng ở đây là bài báo kỷ niệm và văn bản của chính quyền địa phương, nên mang giọng tôn vinh.